VI kadencja

opis sprawy

Odpowiedź na interpelację w sprawie załącznika do rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. dotyczącego wieku emerytalnego oraz wzrostu emerytur i rent inwalidzkich dla pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze

Odpowiedź ministra pracy i polityki społecznej

na interpelację nr 896

w sprawie załącznika do rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. dotyczącego wieku emerytalnego oraz wzrostu emerytur i rent inwalidzkich dla pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze

   W związku z interpelacją Pani Bożenny Bukiewicz, Poseł na Sejm Rzeczypospolitej Polskiej, przekazaną przy piśmie z dnia 6 lutego 2008 r. (znak: SPS-023-896/08), w sprawie załącznika do rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. dotyczącego wieku emerytalnego oraz wzrostu emerytur i rent inwalidzkich dla pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze, uprzejmie wyjaśniam, co następuje.

   Kategorie ubezpieczonych, którzy mają prawo do emerytury z tytułu pracy w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze, określają obecnie przepisy zawarte w art.32, art.46 oraz art.184 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 z późn. zm.). Natomiast wiek emerytalny, wymagany do nabycia tego prawa, staż pracy oraz rodzaje prac wykonywanych w szczególnych warunkach zawierają przepisy rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze (Dz. U. Nr 8, poz. 43 z późn. zm. - dalej powoływanego jako rozporządzenie).

   W wykazach A i B, które stanowią załączniki do powołanego rozporządzenia, wymienione zostały rodzaje prac w szczególnych warunkach, natomiast szczegółowy wykaz stanowisk prac w szczególnych warunkach zawarty jest w zarządzeniach resortowych wydanych przez właściwych ministrów, kierowników urzędów centralnych oraz centralne związki spółdzielcze. Zgodnie z obowiązującym brzmieniem ust. 1 § 4 rozporządzenia pracownik, który wykonywał prace w szczególnych warunkach, wymienione w wykazie A, nabywa prawo do emerytury, jeżeli spełnia łącznie następujące warunki:

   - osiągnął wiek emerytalny wynoszący: 55 lat dla kobiet i 60 lat dla mężczyzn,

   - ma wymagany okres zatrudnienia, w tym co najmniej 15 lat pracy w szczególnych warunkach.

   Wykaz A w dziale VIII wymienia rodzaje prac w szczególnych warunkach w transporcie i łączności, których wykonywanie uprawnia do niższego wieku emerytalnego. W pkt 12 tego działu za takie prace uznaje się m.in. prace na statkach żeglugi powietrznej oraz prace związane z bezpośrednią obsługą samolotów na płycie lotniska. Zgodnie z § 1 ust. 1 i 2 zarządzenia nr 64 ministra komunikacji z dnia 29 czerwca 1983 r. w sprawie prac w szczególnych warunkach w zakładach pracy resortu komunikacji, których wykonywanie uprawnia do niższego wieku emerytalnego oraz do wzrostu emerytury lub renty inwalidzkiej (Dz. Urz. MK Nr 10, poz. 77, z późn. zm.), wykaz stanowisk pracy, na których są wykonywane prace w szczególnych warunkach w zakładach pracy resortu komunikacji zawarty jest w załącznikach nr 1 i nr 2 do zarządzenia. W myśl załącznika nr 1 (dział VIII ust. 1 pkt 22) za prace wykonywane na statkach żeglugi powietrznej oraz prace związane z bezpośrednią obsługą samolotów na płycie lotniska uważana jest również praca wykonywana przez stewardesę (stewarda) na pokładzie samolotu.

   Z kolei § 5 ust. 1 rozporządzenia statuuje, że pracownik, który na statkach żeglugi powietrznej wykonywał prace w szczególnych warunkach, wymienione w dziale I wykazu B, nabywa prawo do emerytury, jeżeli spełnia łącznie następujące warunki:

   1) osiągnął wiek emerytalny wynoszący:

   a) 55 lat dla kobiet i 60 lat dla mężczyzn albo

   b) 50 lat dla kobiet i 55 lat dla mężczyzn, jeżeli komisja lotniczo-lekarska wydała orzeczenie o niezdolności do wykonywania czynności członka personelu latającego,

   2) wiek emerytalny osiągnął w czasie wykonywania prac wymienionych w dziale I wykazu B lub w czasie zatrudnienia, do którego został skierowany po zwolnieniu z pracy na statkach żeglugi powietrznej,

   3) ma wymagany okres zatrudnienia, w tym co najmniej 15 lat pracy na statkach żeglugi powietrznej, wymienionej w dziale I wykazu B.

   Według jednak § 5 ust. 2 spełnienie warunku, o którym mowa w ust. 1 pkt 2, tego paragrafu nie jest wymagane, jeżeli pracownik z powodu inwalidztwa został zwolniony z pracy na statkach żeglugi powietrznej lub z pracy, do której został skierowany po zwolnieniu z pracy na statkach żeglugi powietrznej, wymienionej w ust. 1

   Wymieniony w § 5 rozporządzenia wykaz B w dziale I za prace w szczególnych warunkach, których wykonywanie uprawnia do niższego wieku emerytalnego, uznaje prace personelu latającego statków żeglugi powietrznej posiadającego ważne licencje wydane przez państwowy organ nadzoru nad personelem lotniczym i wpisanego do państwowego rejestru personelu lotniczego, którzy są zatrudnieni na statkach żeglugi powietrznej na stanowiskach:

   1. Pilota, w tym również pilota wykonującego loty próbne i doświadczalne.

   2. Skoczka spadochronowego.

   3. Nawigatora.

   4. Mechanika pokładowego.

   5. Radiotelefonisty pokładowego.

   6. Instruktora.

   7. Radiooperatora pokładowego.

   8. Stewarda, stewardesy.

   Taki sam zapis został powtórzony w załączniku nr 2 do ww. zarządzenia ministra komunikacji z dnia 29 czerwca 1983 r., z chwilą wydania zarządzenia zmieniającego w dniu 28 listopada 1984 r. (Dz. Urz. MK z 1984 r. Nr 14, poz. 115).

   Przepisy art. 113 ustawy z dnia 3 lipca 2002 r. Prawo lotnicze (Dz. U. z 2006 r. Nr 100, poz. 696 z późn. zm.) statuują, że załogę statku powietrznego stanowią osoby wyznaczone przez użytkownika statku powietrznego do wykonania określonych czynności na statku powietrznym w czasie lotu. Załoga statku powietrznego to członkowie personelu lotniczego oraz personel pokładowy. Członkiem personelu lotniczego może być wyłącznie osoba posiadająca ważną licencję bądź równorzędne świadectwo kwalifikacji i wpisana do państwowego rejestru personelu lotniczego lub innego odpowiedniego rejestru prowadzonego zgodnie z odrębnymi przepisami.

   W rozumieniu § 2 pkt 8 rozporządzenia ministra infrastruktury z dnia 13 grudnia 2002 r. w sprawie czasu pracy i wypoczynku członków załóg statków powietrznych oraz kontrolerów ruchu lotniczego (Dz. U. Nr 219, poz. 1841) wydanego na podstawie art. 103 ust. 4 ww. ustawy - ˝personel pokładowy˝ stanowią członkowie załogi statku powietrznego pełniący podczas lotu obowiązki niezwiązane z prowadzeniem statku powietrznego oraz niebędący członkami personelu lotniczego. Stewardesy i stewardzi są członkami personelu pokładowego, wykonującego podczas lotu obowiązki w kabinie pasażerskiej.

   Mając na względzie wskazane wyżej przepisy, należy stwierdzić, że w obecnym stanie prawnym każdy członek załogi statku powietrznego, również osoba niewchodząca w skład personelu lotniczego, a więc stewardesa i steward, ma prawo do przejścia na wcześniejszą emeryturę z tytułu pracy w szczególnych warunkach na zasadach określonych w § 4 ust. 1 lub w § 5 ust. 1 lit. a oraz pkt 2 i 3 i ust. 2 rozporządzenia (oczywiście, przy spełnieniu dodatkowych wymagań przewidzianych w art. 32 lub art.46 albo też art.184 ustawy o emeryturach i rentach z FUS). Przepisy te w żaden sposób bowiem nie uzależniają nabycia prawa do wcześniejszej emerytury od posiadania ważnych licencji wydanych przez państwowy organ nadzoru nad personelem lotniczym i wpisania do państwowego rejestru lotniczego.

   Natomiast przepis § 5 ust. 1 pkt 1 lit. b ma zastosowanie wyłącznie do członków personelu lotniczego, bowiem tylko oni podlegają badaniom lotniczo-lekarskim przeprowadzanym przez uprawnione centra medycyny lotniczej, wymienione w § 17 rozporządzenia ministra infrastruktury z dnia 21 października 2003 r. w sprawie badań lotniczo-lekarskich (Dz. U. Nr 187, poz. 1829).

   Istotnie pojawia się pewna trudność w prawidłowym zrozumieniu ww. przepisów, ponieważ w wykazie B stanowiącym załącznik do rozporządzenia wymieniono także stewardesy (stewardów), a więc osoby, które nie należą do personelu lotniczego i dlatego nie posiadają licencji czy też świadectw kwalifikacji.

   Trudność tę można jednak wyeliminować, jeżeli przy interpretacji § 5 rozporządzenia i pkt 8 działu I wykazu B nie ograniczymy się jedynie do reguł wykładni gramatycznej, a posłużymy się także regułami wykładni historycznej. Trzeba bowiem wziąć pod uwagę, że konstrukcja tych przepisów zbudowana została także w oparciu o pierwotną treść § 4 ust. 1 i 2 rozporządzenia. Brzmienie tych przepisów było następujące:

   ˝§ 4. 1. Pracownik, który wykonywał prace w szczególnych warunkach, wymienione w wykazie A, nabywa prawo do emerytury, jeżeli spełnia łącznie następujące warunki:

   1) osiągnął wiek emerytalny wynoszący: 55 lat dla kobiet i 60 lat dla mężczyzn,

   2) wiek emerytalny osiągnął w czasie zatrudnienia lub w ciągu 5 lat od ustania zatrudnienia,

   3) ma wymagany okres zatrudnienia, w tym co najmniej 15 lat pracy w szczególnych warunkach.

   2. Warunek określony w ust. 1 pkt 2 nie jest wymagany od pracownika, który ma okres zatrudnienia: 30 lat kobieta i 35 lat mężczyzna albo w chwili osiągnięcia wieku emerytalnego uprawniony był do renty inwalidzkiej lub rodzinnej˝.

   Nabycie zatem prawa do emerytury w oparciu o pierwotne brzmienie § 4 było uzależnione od osiągnięcia wieku emerytalnego (55 lat - kobieta, 60 lat - mężczyzna) nie później niż w ciągu 5 lat od ustania zatrudnienia. Jeżeli pracownik osiągnął wymagany wiek po upływie tego okresu, staż pracy, od którego zależało jego prawo do emerytury, ulegał podwyższeniu o 10 lat (30 lat dla kobiet, 35 lat dla mężczyzn - zgodnie z ust. 2 § 4).

   Natomiast § 5 ust. 1 pkt 2 i ust. 2 przewidywał łagodniejsze warunki. Uwzględnienie stewardesy (stewarda) w wykazie umożliwiało tym osobom nabycie prawa do emerytury w wieku 55 lat - kobieta, 60 lat mężczyzna (§ 5 ust. 1 pkt 1 lit. a) na równi z pozostałymi członkami załogi wymienionymi w wykazie B.

   W takim razie należy podkreślić, że do momentu wejścia w życie nowelizacji rozporządzenia z dnia 3 czerwca 1997 r., polegającej m.in. na wykreśleniu w § 4 pkt 2 ust. 1 oraz ust. 2 (Dz. U. Nr 61, poz. 377), tj. do dnia 18 czerwca 1997 r., ze względu na specyfikę pracy wykonywanej na tym stanowisku przez kobiety bardzo trudno było uzyskać im wcześniejszą emeryturę z tytułu pracy w szczególnych warunkach, ze względu na moment, w którym miał być osiągnięty wymagany wiek uprawniający do wcześniejszej emerytury.

   Skoro więc w załączniku do rozporządzenia, w wykazie B, w dziale I w pkt 8 - pomimo posiadania wiedzy, że stewardesom (stewardom) również na podstawie wówczas obowiązujących przepisów prawa lotniczego nie wydawano licencji ani nie wpisywano ich do państwowego rejestru personelu lotniczego jako członków personelu latającego - dopisano również te stanowiska pracy, to takie działanie należy uznać za w pełni racjonalne. Jego celem było mianowicie stworzenie mniej surowych wymagań dla stewardes, jeśli chodzi o moment, w którym muszą one uzyskać wymagany wiek (55 lat), uprawniający do wcześniejszej emerytury.

   W obecnym stanie prawnym, jeśli chodzi o możliwość nabycia przez stewardesy (stewardów) uprawnień do emerytury z tytułu pracy w szczególnych warunkach, nie jest już konieczne sięganie do treści § 5 rozporządzenia. Stało się tak dzięki ww. zmianom dokonanym w § 4 rozporządzenia, które spowodowały, że przepis § 5 ust. 1 pkt 1 lit. a stracił w praktyce zastosowanie nie tylko wobec stewardes i stewardów, ale również pozostałych członków załogi.

   Wobec powyższego, odpowiadając na zadane pytania przez Panią Poseł, należy stwierdzić, że przepisy sformułowane zarówno w § 4 ust. 1, jak i w § 5 ust. 1 pkt 1 lit. a rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze nadal stanowią podstawę do przyznania stewardesom (stewardom) prawa do wcześniejszej emerytury z tytułu pracy w szczególnych warunkach.

   Ponadto uprzejmie informuję, że praca w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze uprawnia do wcześniejszego przejścia na emeryturę, natomiast nie uprawnia do dodatku do emerytury lub renty. Tego rodzaju dodatki zostały bowiem zniesione na podstawie art. 21 ust. 4 ustawy z dnia 17 października 1991 r. o rewaloryzacji emerytur i rent, zasadach ustalania emerytur i rent oraz o zmianie niektórych innych ustaw (Dz. U. Nr 104, poz. 450 z późn. zm.)

   Minister

   Jolanta Fedak

   Warszawa, dnia 28 lutego 2008 r.