VI kadencja

opis sprawy

Odpowiedź na interpelację w sprawie rent socjalnych dla dzieci niepełnosprawnych od urodzenia oraz wcześniejszych emerytur dla rodziców sprawujących nad nimi opiekę

Odpowiedź sekretarza stanu w Ministerstwie Pracy i Polityki Społecznej - z upoważnienia ministra -

na interpelację nr 9213

w sprawie rent socjalnych dla dzieci niepełnosprawnych od urodzenia oraz wcześniejszych emerytur dla rodziców sprawujących nad nimi opiekę

   Szanowny Panie Marszałku! W odpowiedzi na wystąpienie Pana Marszałka z dnia 30 kwietnia 2009 r., znak: SPS-023-9213/09, dotyczące interpelacji poseł Krystyny Łybackiej w sprawie rent socjalnych dla dzieci niepełnosprawnych od urodzenia oraz wcześniejszych emerytur dla rodziców sprawujących nad nimi opiekę, wyjaśniam:

   Przepisy dotyczące zasad wypłaty renty socjalnej zawiera ustawa z dnia 27 czerwca 2003 r. o rencie socjalnej (Dz. U Nr 135, poz. 1268, ze zm.). Świadczenie to przysługuje osobie pełnoletniej całkowicie niezdolnej do pracy z powodu naruszenia sprawności organizmu, które powstało:

   1) przed ukończeniem 18. roku życia,

   2) w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej - przed ukończeniem 25. roku życia,

   3) w trakcie studiów doktoranckich lub aspirantury naukowej.

   Tak określone przesłanki nabycia prawa do renty socjalnej oznaczają, że renta przeznaczona jest dla osób, które z powodu wcześnie powstałej niezdolności do pracy nie miały możliwości podjęcia pracy zawodowej i nabycia własnych uprawnień do renty z tytułu niezdolności do pracy, a często nawet zdobycia jakichkolwiek kwalifikacji zawodowych. Świadczenie to jest wyrazem szczególnej troski państwa o takie osoby.

   Osobie, która spełnia wyżej wymienione warunki, przysługuje:

   - renta socjalna stała - jeżeli całkowita niezdolność do pracy jest trwała,

   - renta socjalna okresowa - jeżeli całkowita niezdolność do pracy jest okresowa.

   Dla potrzeb ustalenia uprawnień do renty socjalnej orzeczenia wydają lekarze orzecznicy i komisje lekarskie Zakładu Ubezpieczeń Społecznych.

   Do orzekania dla celów renty socjalnej o całkowitej niezdolności do pracy i przewidywanym okresie jej trwania stosuje się zasady i tryb określone w ustawie z dnia 7 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. W świetle przepisów tej ustawy całkowicie niezdolną do pracy jest osoba, która utraciła zdolność do wykonywania jakiejkolwiek pracy. Przy ocenie stopnia i przewidywanego okresu niezdolności do pracy oraz rokowania co do odzyskania zdolności do pracy uwzględnia się:

   - stopień naruszenia sprawności organizmu oraz możliwości przywrócenia niezbędnej sprawności w drodze leczenia i rehabilitacji,

   - możliwość wykonywania dotychczasowej pracy lub podjęcia innej pracy oraz celowość przekwalifikowania zawodowego, biorąc pod uwagę rodzaj i charakter dotychczas wykonywanej pracy, poziom wykształcenia, wiek i predyspozycje psychofizyczne.

   W każdym przypadku ustalenia orzecznicze dokonywane są w sposób indywidualny, w oparciu o analizę dokumentacji z przebiegu leczenia oraz wyniki przeprowadzonego badania osoby ubiegającej się o świadczenie.

   Przekazując powyższe, pragnę jednocześnie zaznaczyć, że pojęcia niepełnosprawności i niezdolności do pracy nie są tożsame. Niepełnosprawność oznacza trwałą lub okresową niezdolność do wypełniania ról społecznych z powodu stałego lub długotrwałego naruszenia sprawności organizmu, w szczególności powodującą niezdolność do pracy. A zatem nie każda osoba niepełnosprawna jest osobą niezdolną do pracy.

   Zgodnie z art. 5 ustawy z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych orzeczenie lekarza orzecznika Zakładu Ubezpieczeń Społecznych o:

   - całkowitej niezdolności do pracy i niezdolności do samodzielnej egzystencji - traktowane jest na równi z orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności,

   - całkowitej niezdolności do pracy - traktowane jest na równi z orzeczeniem o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności,

   - częściowej niezdolności do pracy - traktowane jest na równi z orzeczeniem o lekkim stopniu niepełnosprawności.

   Stosownie do obowiązujących przepisów tylko orzeczenie o całkowitej niezdolności do pracy wydane przez lekarza orzecznika lub komisję lekarską zakładu może służyć ustaleniu uprawnień do tego świadczenia.

   Odpowiadając na pytanie dotyczące zwiększenia wysokości renty socjalnej, informuję, iż renta socjalna wynosi 84% kwoty najniższej renty z tytułu całkowitej niezdolności do pracy. Rentę socjalną waloryzuje się na zasadach i w trybie określonych dla emerytur i rent z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (kwotę najniższej renty z tytułu całkowitej niezdolności do pracy podaje w drodze komunikatu prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych). Ostatnia waloryzacja świadczeń emerytalno-rentowych odbyła się w marcu 2009 r. i od 1 marca 2009 r. renta socjalna wynosi 567,08 zł.

   Wysokość świadczenia wynika z faktu, iż wypłata rent socjalnych jest finansowana z budżetu państwa, którego możliwości są ograniczone. Obecnie w Polsce rentę socjalną pobiera 241,8 tys. osób, wydatki na wypłatę rent socjalnych w skali kraju są więc znaczne (w grudniu 2008 r. wyniosły 129 268,5 tys. zł). Z tego względu w chwili obecnej nie jest rozważana kwestia zmiany zasad podwyższania kwoty renty socjalnej.

   Chciałabym jednocześnie zwrócić uwagę, że renta socjalna jest dla wielu osób jedynym źródłem dochodu, a w przypadku osób zamieszkujących wspólnie z rodziną jest postrzegana jako wkład osoby niepełnosprawnej w budżet domowy. Własna renta daje tym osobom poczucie godności, a do pewnego stopnia także niezależności.

   Z powyższych względów renta socjalna jest świadczeniem skierowanym do osób całkowicie niezdolnych do pracy.

   Na podstawie art. 10 ustawy o rencie socjalnej prawo do renty socjalnej zawiesza się w razie osiągania przychodu z tytułu działalności podlegającej obowiązkowi ubezpieczenia społecznego. Zawieszenie następuje za miesiąc, w którym zostały osiągnięte przychody w łącznej kwocie wyższej niż 30% przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia za kwartał kalendarzowy ostatnio ogłoszonego przez prezesa Głównego Urzędu Statystycznego do celów emerytalnych.

   Zdarza się, że pomimo posiadania orzeczenia o niezdolności do pracy osoby młode pobierające rentę socjalną chcą pracować. Obecna sytuacja na rynku pracy często stwarza im taką możliwość. Jednocześnie osoby takie, ze względu na groźbę zawieszenia prawa do renty socjalnej, nie podejmują zatrudnienia lub podejmują zatrudnienie w szarej strefie. Zmiana zasad wypłaty renty socjalnej mogłaby dać tym osobom szansę jednoczesnego uzyskiwania dochodu z pracy i renty, które to środki mogłyby w większym stopniu być przeznaczone na rehabilitację bądź dalszą naukę osoby niepełnosprawnej.

   W związku z powyższym resort pracy i polityki społecznej przygotował projekt ustawy o zmianie ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych oraz niektórych innych ustaw, która miała pozwolić na wypłacanie rent z tytułu niezdolności do pracy oraz rent socjalnych w pełnej wysokości, bez względu na wysokość przychodów z pracy zarobkowej. Stosowna ustawa została uchwalona przez Sejm w dniu 17 października 2008 r., jednak została zawetowana przez prezydenta RP. W dniu 19 grudnia 2008 r. podczas głosowania nad odrzuceniem weta ustawa nie uzyskała wymaganej większości, w związku z czym nie weszła w życie.

   Wyjaśniam ponadto, że osoby otrzymujące renty socjalne czy rodzice samotnie wychowujący niepełnosprawne dzieci, których sytuacja materialna jest trudna (brakuje środków finansowych na zakup leków lub środków medycznych), mogą skorzystać z form wsparcia określonych w ustawie o pomocy społecznej z dnia 12 marca 2004 r. (tekst jednolity: Dz. U. z 2008 r. Nr 115, poz. 728). Ustawa ta wskazuje, że przy przyznawaniu świadczeń pieniężnych z pomocy społecznej bierze się pod uwagę dochód osoby lub rodziny. Aby więc móc je otrzymać, wysokość dochodu nie może przekroczyć określonego w ustawie progu dochodowego (dla osoby samotnie gospodarującej wynosi 477 zł, a dla osoby w rodzinie 351 zł). Zgodnie jednak z art. 41 niniejszej ustawy w szczególnie uzasadnionych przypadkach osobom i rodzinom, których dochód przekracza ww. kryterium dochodowe, może być przyznana pomoc bezzwrotna w formie specjalnego zasiłku celowego lub inne wsparcie na warunkach zwrotnych. Poza tym ośrodki pomocy społecznej oferują pomoc w różnych formach (materialnych i niematerialnych). Każda sprawa rozpatrywana jest w ośrodku indywidualnie.

   Odnośnie do wcześniejszych emerytur dla rodziców sprawujących opiekę nad dziećmi niepełnosprawnymi od urodzenia informuję, że reformując ubezpieczenia społeczne ustawą z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353, ze zm.), zniesiono wcześniejszą emeryturę dla pracowników opiekujących się dziećmi specjalnej troski. Przewidziano jednakże w art. 186 ust. 3 możliwość przejścia na wcześniejszą emeryturę z tytułu opieki nad dzieckiem specjalnej troski rodziców, którzy do dnia wejścia w życie ustawy nie zgłosili wniosku o tę emeryturę, mimo że do dnia 31 grudnia 1998 r. spełnili wszystkie wymagane warunki.

   Regulacja prawna pozwalająca jeszcze przez pewien czas korzystać z prawa do tej emerytury jest świadczeniem zanikającym, które nie może być kontynuowane w zreformowanym systemie emerytalnym, ponieważ z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych tworzonego ze składek na ubezpieczenie społeczne osób czynnych zawodowo nie mogą być finansowane świadczenia pozaubezpieczeniowe.

   Konieczność zrezygnowania przez jednego z rodziców z pracy zarobkowej w celu wychowywania dziecka wymagającego ze względu na stan zdrowia stałej opieki nie jest bowiem ryzykiem emerytalnym ani rentowym, lecz ryzykiem objętym wsparciem ze środków przeznaczonych w budżecie państwa na pomoc społeczną.

   Obecny system emerytalno-rentowy uregulowany przepisami ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych zawiera rozwiązanie zapewniające zaopatrzenie niepracujących współmałżonków w świadczenia po śmierci pracującego małżonka lub małżonka pobierającego świadczenie emerytalne. Świadczeniem takim jest renta rodzinna.

   Wdowa ma prawo do renty po zmarłym mężu w myśl art. 70 ustawy emerytalnej, jeżeli w chwili śmierci męża osiągnęła wiek 50 lat lub była niezdolna do pracy albo wychowuje co najmniej jedno z dzieci, wnuków lub rodzeństwa uprawnionych do renty rodzinnej po zmarłym mężu, które nie osiągnęło 16 lat, jeżeli kształci się w szkole - 18 lat życia, lub jeżeli sprawuje pieczę nad dzieckiem całkowicie niezdolnym do pracy uprawnionym do renty rodzinnej. Przepisy te stosuje się odpowiednio do wdowca.

   Łączę wyrazy szacunku

   Sekretarz stanu

   Jarosław Duda

   Warszawa, dnia 3 czerwca 2009 r.