VI kadencja

opis sprawy

Odpowiedź na interpelację w sprawie środków pieniężnych z funduszu alimentacyjnego, kręgu podmiotów uprawnionych do otrzymania tychże środków, ograniczeń ustawowych w zakresie możliwości ich otrzymania oraz przyczyn funkcjonowania takiego stanu prawnego, a także zasadności rozważenia zmian prawnych w tym zakresie

Odpowiedź ministra pracy i polityki społecznej

na interpelację nr 7301

w sprawie środków pieniężnych z funduszu alimentacyjnego, kręgu podmiotów uprawnionych do otrzymania tychże środków, ograniczeń ustawowych w zakresie możliwości ich otrzymania oraz przyczyn funkcjonowania takiego stanu prawnego, a także zasadności rozważenia zmian prawnych w tym zakresie

   Odpowiadając na pismo Pana Marszałka z dnia 12 stycznia br., znak: SPS-023-7301-09, dotyczące interpelacji posła Krzysztofa Lipca w sprawie środków pieniężnych z funduszu alimentacyjnego, kręgu podmiotów uprawnionych do otrzymania tychże środków oraz ograniczeń ustawowych w zakresie możliwości ich otrzymania oraz przyczyn funkcjonowania takiego stanu prawnego, a także zasadności rozważenia zmian prawnych w tym zakresie, uprzejmie wyjaśniam.

   Uchwalona jeszcze pod koniec ubiegłej kadencji parlamentu ustawa z dnia 7 września 2007 r. o pomocy państwa osobom uprawnionym do alimentów (Dz. U. Nr 192, poz. 1378, z późn. zm.) zastąpiła system wprowadzony w roku 2005 ustawą o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych oraz zaliczce alimentacyjnej (Dz. U. z 2005 r. Nr 168, poz. 732, z późn. zm.). Inicjatywę ustawy stanowiły połączone projekty: obywatelski i poselski (PiS). Nowy system wspierania rodziców wychowujących dzieci, które są uprawnione do alimentów w przypadku bezskutecznej egzekucji tych alimentów, funkcjonuje od 1 października 2008 r. Po upływie pierwszego kwartału realizacji ustawy ministerstwo nie dysponuje jeszcze precyzyjnymi informacjami statystycznymi dotyczącymi struktury realizacji wydatków na świadczenia z funduszu alimentacyjnego w ujęciu rocznym. Pierwsze zweryfikowane dane tego typu dostępne będą na przełomie pierwszego i drugiego kwartału 2009 r.

   Poruszone w interpelacji problemy szeroko rozumianej egzekucji świadczeń alimentacyjnych dotyczą generalnie dwu obszarów: egzekucji na gruncie prawa cywilnego, czyli egzekucji zasądzonych świadczeń alimentacyjnych, oraz egzekucji należności budżetu państwa w związku ze świadczeniami wypłaconymi w ramach wspierania rodzin uprawnionych do alimentów, w przypadku gdy ich egzekucja okazała się bezskuteczna. W obszarze wzmocnienia egzekucji alimentów ustawa o pomocy państwa osobom uprawnionym do alimentów pozwala na zastosowanie środków takich jak podjęcie specjalnych działań wobec dłużnika alimentacyjnego. Następuje to na wniosek wierzyciela lub z urzędu, jeśli przyznano prawo do świadczenia z funduszu alimentacyjnego. Organ właściwy dłużnika przeprowadza wówczas wywiad alimentacyjny w celu ustalenia sytuacji rodzinnej, dochodowej i zawodowej dłużnika alimentacyjnego, a także jego stanu zdrowia oraz przyczyn niełożenia na utrzymanie osoby uprawnionej oraz odbiera od niego oświadczenie majątkowe. Oświadczenie majątkowe dłużnik alimentacyjny składa pod rygorem odpowiedzialności karnej za składanie fałszywych zeznań. Organ właściwy dłużnika oraz organ właściwy wierzyciela przekazują organowi prowadzącemu postępowanie egzekucyjne wszelkie posiadane informacje istotne dla skuteczności egzekucji. Ponadto organ właściwy dłużnika oraz organ właściwy wierzyciela informują sąd o bezczynności lub wszelkich przejawach opieszałości komornika sądowego prowadzącego postępowanie egzekucyjne przeciwko dłużnikowi alimentacyjnemu.

   Organ właściwy dłużnika przekazuje komornikowi sądowemu informacje mające wpływ na skuteczność prowadzonej egzekucji, w szczególności zawarte w wywiadzie alimentacyjnym oraz oświadczeniu majątkowym dłużnika alimentacyjnego. W przypadku gdy dłużnik alimentacyjny nie może wywiązać się ze swych zobowiązań z powodu braku zatrudnienia, organ właściwy dłużnika:

   1) zobowiązuje dłużnika alimentacyjnego do zarejestrowania się jako bezrobotny albo jako poszukujący pracy, gdy brak jest możliwości zarejestrowania się jako bezrobotny;

   2) zwraca się do starosty o podjęcie działań zmierzających do aktywizacji zawodowej dłużnika alimentacyjnego;

   3) w razie braku możliwości aktywizacji zawodowej występuje z wnioskiem do starosty o skierowanie dłużnika alimentacyjnego do robót publicznych lub prac organizowanych na zasadach robót publicznych, określonych w przepisach o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy.

   W sytuacji uniemożliwienia przez dłużnika alimentacyjnego przeprowadzenia wywiadu alimentacyjnego, odmowy złożenia oświadczenia majątkowego oraz odmowy podjęcia prac organizowanych na zasadach robót publicznych, uchylania się od nich lub odmowy zarejestrowania się jako bezrobotny, odmowy zarejestrowania się jako poszukujący pracy, gdy brak jest możliwości zarejestrowania się jako bezrobotny, organ właściwy dłużnika:

   1) składa wniosek o ściganie za przestępstwo określone w art. 209 § 1 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. Kodeks karny (Dz. U. Nr 88, poz. 553, z późn. zm.);

   2) kieruje wniosek do starosty o zatrzymanie prawa jazdy dłużnika alimentacyjnego.

   Na podstawie wniosku o zatrzymanie prawa jazdy dłużnika alimentacyjnego starosta wydaje decyzję o zatrzymaniu prawa jazdy. Opisane powyżej mechanizmy administracyjne mają bezpośrednio wzmacniać egzekucję prowadzoną przez komorników. Wśród elementów pośrednich należy wymienić możliwość umarzania należności dłużnika alimentacyjnego wobec gminy oraz ZUS z tytułu świadczeń wypłaconych przez niego do dnia 30 kwietnia 2004 r. na podstawie ustawy z dnia 18 lipca 1974 r. o funduszu alimentacyjnym w łącznej wysokości:

   1) 30%, jeżeli egzekucja wobec dłużnika alimentacyjnego jest skuteczna przez okres 3 lat w wysokości miesięcznej nie niższej niż wysokość zasądzonych alimentów;

   2) 50%, jeżeli egzekucja wobec dłużnika alimentacyjnego jest skuteczna przez okres 5 lat w wysokości miesięcznej nie niższej niż wysokość zasądzonych alimentów;

   3) 100%, jeżeli egzekucja wobec dłużnika alimentacyjnego jest skuteczna przez okres 7 lat w wysokości miesięcznej nie niższej niż wysokość zasądzonych alimentów.

   Jest to mechanizm o charakterze pozytywnego motywowania, wcześniej niewystępujący w rozwiązaniach prawnych w tym obszarze, który ma zachęcić dłużników alimentacyjnych do regularnego wywiązywania się ze swych obowiązków łożenia na utrzymanie dzieci. Efekty jego działania należy ocenić w szerszej skali niż perspektywa kilku miesięcy, gdyż jest to mechanizm motywowania długofalowego, który ma wykształcić nową, pożądaną postawę wśród osób zobowiązanych do alimentacji, dotychczas społecznie ocenianych negatywnie, ale tolerowanych nawet w sytuacji niełożenia na utrzymanie dzieci.

   W zakresie innych działań dyscyplinujących należy zwrócić uwagę na zaangażowanie organów administracji skarbowej do aktywnego uczestnictwa w procesie zwrotu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego, jak również na obowiązek zgłaszania przez gminy do Biura Informacji Gospodarczej, na podstawie ustawy z dnia 14 lutego 2003 r. o udostępnianiu informacji gospodarczych (Dz. U. Nr 50, poz. 424, z 2004 r. Nr 68, poz. 623 i Nr 116, poz. 1203 oraz z 2006 r. Nr 157, poz. 1119), danych dotyczących zobowiązań dłużnika alimentacyjnego w razie powstania zaległości za okres dłuższy niż 6 miesięcy.

   Ponadto, zgodnie z art. 1086 § 4 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. Nr 43, poz. 296, z późn. zm.), w razie powstania zaległości za okres dłuższy niż 6 miesięcy komornik z urzędu składa wniosek do Krajowego Rejestru Sądowego o wpis dłużnika do rejestru dłużników niewypłacalnych. Jednocześnie na podstawie art. 33 ust. 3 ustawy z dnia 20 kwietnia 2004 r. o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy (Dz. U. Nr 99, poz. 1001, z późn. zm.16) bezrobotni mają obowiązek zgłaszania się do właściwego powiatowego urzędu pracy w wyznaczonych terminach w celu potwierdzenia swojej gotowości do podjęcia pracy i uzyskania informacji o możliwościach zatrudnienia lub szkolenia. Zgodnie z art. 57 ust. 4 tej ustawy bezrobotni będący dłużnikami alimentacyjnymi mogą zostać skierowani przez starostę, na zasadach dotyczących robót publicznych, do wykonywania przez okres do 6 miesięcy pracy niezwiązanej z wyuczonym zawodem w wymiarze nieprzekraczającym połowy wymiaru czasu pracy w instytucjach użyteczności publicznej oraz organizacjach zajmujących się problematyką kultury, oświaty, sportu i turystyki, opieki zdrowotnej lub pomocy społecznej.

   Informuję, iż obecnie nie są planowane zmiany w wyżej opisanych przepisach, albowiem okres ich funkcjonowania jest zbyt krótki, by ocenić miarodajnie ich efektywność. Ponadto wyjaśniam, iż wśród instytucji, które w sposób szczególny powinny zwrócić uwagę na interesy osób uprawnionych do alimentów, których egzekucja jest bezskuteczna, oprócz wymienionych wyżej organów właściwych wierzyciela i dłużnika oraz organów egzekucyjnych, tj. komornika i naczelnika urzędu skarbowego, należy wymienić także sądy i prokuraturę, które winny dokładać wszelkich starań, by pomagać takim osobom w sposób najpełniejszy i najbardziej kompleksowy.

   Wyrażając zrozumienie dla sytuacji rodzin znajdujących się w trudnym położeniu materialnym, w szczególności rodzin wychowujących dzieci uprawnione do alimentów, których egzekucja jest bezskuteczna, należy jednak wskazać, że wysokość kwot świadczeń z funduszu alimentacyjnego oraz wysokość kryterium dochodowego uprawniającego do świadczeń jest konsekwencją ograniczonych możliwości budżetowych państwa - w budżecie nie ma wystarczających środków, aby każdej takiej rodzinie zapewnić wsparcie pozwalające na pełne pokrycie wydatków na utrzymanie dziecka. Kwota świadczenia z funduszu alimentacyjnego określona została w oparciu o dane statystyczne przekazane przez Ministerstwo Sprawiedliwości wskazujące, iż średnia wysokość alimentów ustalonych w sprawie (co może dotyczyć alimentów na więcej niż jedno dziecko) przez sądy w roku 2008 wynosiła 488,00 zł. Kwota 500,00 zł dla każdej osoby uprawnionej jest zatem wielkością zoptymalizowaną, a jednocześnie dostosowaną do realnych wskaźników oraz możliwości budżetu państwa. Ponadto kryterium dochodowe uprawniające do korzystania ze świadczenia z funduszu alimentacyjnego zostało ustalone na poziomie 725,00 zł na osobę, co znacznie przewyższa kryterium uprawniające do świadczeń z tytułu ustawy o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych oraz zaliczce alimentacyjnej, które wynosiło 583,00 zł na osobę. Dalsze podwyższenie kryterium dochodowego nie jest obecnie planowane, dotyczy to także zmiany wysokości świadczenia z funduszu alimentacyjnego.

   W roku 2009 zaplanowano w budżecie państwa na realizację świadczeń z funduszu alimentacyjnego 2,5 mld zł. Pierwsze zweryfikowane dane statystyczne o wysokości przeciętnego świadczenia z funduszu alimentacyjnego znane będą na przełomie I i II kwartału br. Dostęp do świadczenia z funduszu alimentacyjnego nie jest ograniczony okresem zamieszkiwania w Polsce przed nabyciem uprawnienia do świadczenia. Zgodnie z art. 1a ust. 3 ustawy, świadczenia z funduszu alimentacyjnego przysługują, jeżeli osoba uprawniona zamieszkuje na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej przez okres świadczeniowy, w którym otrzymuje te świadczenia, chyba że przepisy o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego lub dwustronne umowy międzynarodowe o zabezpieczeniu społecznym stanowią inaczej. Przepis ten nie ogranicza swobody przemieszczania w ramach UE. W przypadku wyjazdu członka rodziny do państwa, w którym mają zastosowanie przepisy o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego (państwa UE, EOG, Szwajcaria) po wydaniu przez organ właściwy wierzyciela decyzji przyznającej świadczenia z funduszu alimentacyjnego organ właściwy wierzyciela występuje do marszałka województwa o ustalenie, czy w sprawie mają zastosowanie przepisy o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego. Sam fakt wyjazdu do kraju UE nie wiąże się automatycznie z utratą prawa do świadczenia z funduszu alimentacyjnego. Dodatkowo głównymi czynnikami mającymi wpływ na uprawnienie do świadczenia z funduszu alimentacyjnego będą:

   a) fakt podjęcia zatrudnienia lub nauki poza granicami Polski,

   b) zmiana miejsca zamieszkania.

   Właśnie dlatego, że świadczenia z funduszu alimentacyjnego podlegają przepisom o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego, tj. rozporządzeniu Rady (EWG) nr 1408/71 z dnia 14 czerwca 1971 r. w sprawie stosowania systemów zabezpieczenia społecznego do pracowników najemnych, osób prowadzących działalność na własny rachunek i do członków ich rodzin przemieszczających się we Wspólnocie (Dz. Urz. WE L 149 z 05.07.1971, str. 2, z późn. zm.; Dz. Urz. UE Polskie wydanie specjalne, rozdz. 5, t. 1, str. 35, z późn. zm.) oraz rozporządzeniu Rady (EWG) nr 574/72 z dnia 21 marca 1972 r. w sprawie wykonywania rozporządzenia (EWG) nr 1408/71 w sprawie stosowania systemów zabezpieczenia społecznego do pracowników najemnych, osób prowadzących działalność na własny rachunek i do członków ich rodzin przemieszczających się we Wspólnocie (Dz. Urz. WE L 74 z 27.03.1972, str. 1, z późn. zm.; Dz. Urz. UE Polskie wydanie specjalne, rozdz. 5, t. 1, str. 83, z późn. zm.), korzystanie z nich jest możliwe nawet w sytuacji wyjazdu poza granice RP. Jednakże uprawnienie to jest już ustalane w oparciu o przepisy ww. aktów prawa międzynarodowego. Z orzeczenia Europejskiego Trybunału Sprawiedliwości wynika, że pod względem zasad dotyczących koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego świadczenia z funduszu alimentacyjnego są traktowane tak samo jak świadczenia rodzinne.

   Zmiana miejsca zamieszkania na obszarze UE, EOG lub Szwajcarii może zatem spowodować, że rodzinie będą przysługiwały świadczenia w oparciu o przepisy UE dotyczące koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego, a nie w oparciu o przepisy krajowe.

   Minister

   Jolanta Fedak

   Warszawa, dnia 3 lutego 2009 r.