VI kadencja

opis sprawy

Odpowiedź na interpelację w sprawie propozycji zmian w ustawie o pomocy społecznej dotyczących statusu pracownika socjalnego

Odpowiedź sekretarza stanu w Ministerstwie Pracy i Polityki Społecznej - z upoważnienia ministra -

na interpelację nr 8233

w sprawie propozycji zmian w ustawie o pomocy społecznej dotyczących statusu pracownika socjalnego

   Szanowny Panie Marszałku! Odpowiadając na Pana pismo z dnia 3 marca br., znak SPS-023-8233/09, dotyczące interpelacji pana posła Jana Burego w sprawie propozycji zmian w ustawie o pomocy społecznej dotyczących statusu pracownika socjalnego, wyjaśniam, co następuje.

   Zawód pracownika socjalnego w Polsce, podobnie jak i w wielu innych krajach, jest zawodem regulowanym, a uprawnienia do jego wykonywania określają przepisy ustawy o pomocy społecznej. Zmiany przepisów związanych z kształceniem pracowników socjalnych dokonywane są w Polsce stopniowo, a wynikają one z konieczności dostosowania kwalifikacji do wymagań zawodu, jak również standardów kształcenia przyjętych w krajach Unii Europejskiej. W większości tych krajów praca socjalna jest samodzielną dyscypliną naukową, a kształcenie pracowników socjalnych realizowane jest w ramach odrębnego kierunku studiów wyższych: praca socjalna (na poziomie licencjackim i magisterskim). Także i w Polsce, rozporządzeniem ministra nauki i szkolnictwa wyższego z dnia 13 czerwca 2006 r. w sprawie nazw kierunków studiów (Dz. U. Nr 121, poz. 838), został już wprowadzony nowy kierunek studiów wyższych: praca socjalna, na poziomie studiów wyższych pierwszego stopnia. Standardy kształcenia dla tego kierunku zostały określone w załączniku nr 84 do rozporządzenia ministra nauki i szkolnictwa wyższego z dnia 12 lipca 2007 r. w sprawie standardów kształcenia dla poszczególnych kierunków oraz poziomów kształcenia, a także trybu tworzenia i warunków, jakie musi spełniać uczelnia, by prowadzić studia międzykierunkowe oraz makrokierunki (Dz. U. Nr 164, poz. 1166). W ślad za tym już ponad dwadzieścia szkół wyższych w Polsce uruchomiło studia na kierunku: praca socjalna.

   Konsekwencją kształcenia pracowników socjalnych na odrębnym kierunku: praca socjalna będą dalsze zmiany w ustawie o pomocy społecznej w zakresie kwalifikacji wymaganych od pracowników socjalnych, wynikające z przyjętych standardów kształcenia dla tego kierunku.

   Należy jednocześnie zauważyć, że przepisy ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (t.j.: Dz. U. z 2008 r. Nr 115, poz. 728, z późn. zm.) oraz ustawy z dnia 16 lutego 2007 r. o zmianie ustawy o pomocy społecznej (Dz. U. Nr 48, poz. 320) umożliwiają wykonywanie zawodu pracownika socjalnego bardzo wielu dotychczasowym absolwentom studiów wyższych, w tym:

   - absolwentom studiów licencjackich i magisterskich, którzy przed dniem wejścia w życie ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej podjęli zatrudnienie na stanowisku pracownika socjalnego na podstawie poprzednio obowiązujących przepisów (art. 156 ust. 1 ww. ustawy);

   - absolwentom studiów licencjackich i magisterskich, którzy przed dniem 1 maja 2004 r., tj. przed dniem wejścia w życie ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej, ukończyli studia wyższe na kierunkach: pedagogika, psychologia, politologia, politologia i nauki społeczne lub socjologia (art. 156 ust. 1a ww. ustawy);

   - osobom, które w dniu wejścia w życie ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej, tj. w dniu 1 maja 2004 r. kontynuowały studia magisterskie na kierunkach: pedagogika, psychologia, politologia lub socjologia i ukończyły te studia do 31 października 2007 r. (art. 156 ust. 3 ww. ustawy);

   - osobom, które do dnia 1 stycznia 2008 r. ukończyły, ukończą lub będą w trakcie realizacji specjalności: praca socjalna na jednym z kierunków studiów wyższych: pedagogika, politologia, polityka społeczna, psychologia, socjologia lub nauki o rodzinie (art. 5 ust. 3 ustawy z dnia 16 lutego 2007 r. o zmianie ustawy o pomocy społecznej).

   Uwzględniając z jednej strony zachodzące w Polsce zmiany w systemie przygotowania zawodowego pracowników socjalnych, w tym przede wszystkim utworzenie trzyletnich kolegiów pracowników służb społecznych, kształcących w zawodzie pracownika socjalnego, i stopniowe (bo dopiero od roku akademickiego 2006/2007) włączanie przez uczelnie kierunku: praca socjalna do oferty edukacyjnej, a z drugiej strony konieczność systematycznego kształcenia profesjonalistów pracy socjalnej, przepisy ustawy o pomocy społecznej umożliwiają jeszcze w kilkuletnim okresie przejściowym uzyskanie uprawnień do wykonywania tego zawodu poprzez ukończenie studiów pokrewnych pracy socjalnej. Możliwość taka dotyczy kierunków studiów: pedagogika, pedagogika specjalna, politologia, polityka społeczna, psychologia, socjologia, nauki o rodzinie, pod warunkiem spełnienia wymogów programowych, o których mowa w przepisie art. 116 ust. 1a ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej.

   Na podstawie przepisu art. 116 ust. 1 i ust. 1a ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (t.j.: Dz. U. z 2008 r. Nr 115, poz. 728, z późn. zm.) prawo do zatrudnienia na stanowisku pracownika socjalnego, poza absolwentami trzyletnich kolegiów pracowników służb społecznych (ust. 1 pkt 1) oraz absolwentami studiów na kierunku: praca socjalna (ust. 1 pkt 1), będą miały również osoby, które w okresie przejściowym do dnia 31 grudnia 2013 r. uzyskają dyplom ukończenia studiów o specjalności przygotowującej do zawodu pracownika socjalnego na kierunkach wskazanych w art. 116 ust. 1 pkt 3 ww. ustawy, pod warunkiem że podczas tych studiów zrealizują minimum programowe - 330 godzin przedmiotów oraz 240 godzin praktyk zawodowych związanych z pracą socjalną. Odnośne do minimum zostało ono określone rozporządzeniem ministra pracy i polityki społecznej z dnia 25 stycznia 2008 r. w sprawie specjalności przygotowującej do zawodu pracownika socjalnego realizowanej w szkołach wyższych (Dz. U. z 2008 roku Nr 27, poz. 158).

   Rozporządzenie to, podpisane w porozumieniu z ministrem nauki i szkolnictwa wyższego, weszło w życie z dniem 1 października 2008 r. i dotyczy studentów, którzy rozpoczęli realizację specjalności przygotowującej do zawodu pracownika socjalnego począwszy od roku akademickiego 2008/2009, a ukończą studia najpóźniej do 31 grudnia 2013 r. Z uwagi na fakt, iż specjalność jest realizowana na ostatnich czterech semestrach nauki, a absolwent musi uzyskać dyplom ukończenia studiów najpóźniej do dnia 31 grudnia 2013 r., w praktyce ostatni nabór na specjalność przygotowującą do zawodu pracownika socjalnego na pięcioletnie studia magisterskie mógł być przeprowadzony w 2008 r., na trzyletnie studia licencjackie może być przeprowadzony w 2010 r., a na uzupełniające dwuletnie studia magisterskie - w 2011 r.

   Zmiany przepisów dotyczących kwalifikacji pracownika socjalnego mają na celu stopniowe ujednolicenie standardów w zakresie kształcenia do pracy socjalnej i uzyskiwanych kompetencji zawodowych. Umożliwi to osiągnięcie porównywalnego przygotowania pracowników socjalnych na różnych uczelniach, a ich absolwenci będą mogli osiągnąć poziom przygotowania zawodowego pracowników socjalnych, wymaganego na rynku pracy zarówno w Polsce, jak i za granicą. W przyszłości pracownicy socjalni będą kształceni tylko na studiach wyższych o kierunku: praca socjalna lub w trzyletnich kolegiach pracowników służb społecznych. Natomiast absolwenci innych kierunków studiów, takich jak pedagogika, psychologia, socjologia, politologia, polityka społeczna czy nauki o rodzinie, będą podejmować pracę w swoim zawodzie, zgodnie z kwalifikacjami uzyskanymi w toku kształcenia i wskazanymi w przepisach ministra właściwego do spraw szkolnictwa wyższego.

   Należy przy tym zaznaczyć, iż absolwenci studiów wyższych o kierunkach innych aniżeli praca socjalna posiadają odpowiednie kwalifikacje, aby podjąć pracę na wielu innych stanowiskach w jednostkach organizacyjnych pomocy społecznej. Na przykład absolwenci kierunku: pedagogika znajdują zatrudnienie w sekcji realizacji świadczeń rodzinnych, a odpowiednio z trzyletnim lub pięcioletnim stażem pracy - na stanowisku specjalisty lub starszego specjalisty pracy z rodziną. Ponadto absolwenci tego kierunku spełniają wymogi kwalifikacyjne do podjęcia pracy na stanowisku wychowawcy w placówce opiekuńczo-wychowawczej, a po ukończeniu studiów magisterskich i z trzyletnim stażem pracy mogą być zatrudnieni na stanowisku pedagoga w placówce opiekuńczo-wychowawczej. Absolwenci pedagogiki są też przygotowani do podjęcia pracy w szkołach i placówkach oświatowych, zgodnie z kwalifikacjami uzyskanymi w toku kształcenia i wskazanymi w przepisach ww. rozporządzenia ministra nauki i szkolnictwa wyższego z dnia 12 lipca 2007 r.

   Również wskazani przez pana posła absolwenci studiów wyższych o kierunku: administracja posiadają odpowiednie kwalifikacje, aby w jednostkach organizacyjnych pomocy społecznej podjąć pracę na innych stanowiskach niż pracownik socjalny. Zgodnie z posiadanym wykształceniem i kwalifikacjami zawodowymi wskazanymi w standardach kształcenia absolwenci kierunku: administracja, będąc przygotowani ˝do pracy urzędniczej w różnych rodzajach administracji publicznej (...)˝, mogą również podjąć pracę na różnych stanowiskach w jednostkach organizacyjnych pomocy społecznej.

   Wpływ na dokonanie wyboru przyszłego pracownika spośród grupy kandydatów z wykształceniem wyższym ma między innymi ocena przygotowania zawodowego oraz dotychczasowe doświadczenie kandydatów (w tym również odbyte praktyki i staże zawodowe). Ponadto znaczącymi atutami przy staraniu się o zatrudnienie jest wcześniej wykonywana działalność w charakterze wolontariusza, uczestnictwo poszczególnych kandydatów w pracach związanych z tworzeniem i realizacją projektów dotyczących pomocy społecznej, a także inne umiejętności potwierdzone certyfikatem. Ostateczna decyzja o zatrudnieniu na wolnych stanowiskach w pomocy społecznej należy do kierownika jednostki.

   Biorąc pod uwagę, że począwszy od 2014 r. pracownicy socjalni będą już kształceni wyłącznie na odrębnym kierunku studiów o nazwie: praca socjalna lub w trzyletnich kolegiach pracowników służb społecznych, nie przewiduje się dokonywania żadnych zmian w przepisach przejściowych ustawy o pomocy społecznej, w zakresie poszerzenia listy kierunków studiów o kierunki, które na podstawie wcześniej obowiązujących przepisów tej ustawy nie uprawniały do zatrudnienia na stanowisku pracownika socjalnego. Do takich kierunków studiów należały m.in.: ekonomia, prawo, zarządzanie czy też wskazany przez pana posła kierunek: administracja.

   Ustosunkowując się z kolei do kwestii kształcenia pracowników socjalnych na studiach podyplomowych, wyrażam pogląd, iż przy aktualnych uregulowaniach prawnych w zakresie przepisów dotyczących szkolnictwa wyższego nie jest jeszcze możliwe wdrożenie kształcenia odnośnej grupy zawodowej na tego typu studiach.

   Zgodnie z przepisem art. 8 ust. 6 i 7 ustawy z dnia 27 lipca 2005 r. Prawo o szkolnictwie wyższym (Dz. U. Nr 164, poz. 1365, z późn. zm.) każda uczelnia w Polsce może prowadzić studia podyplomowe w zakresie związanym z prowadzonymi przez nią kierunkami studiów, a w innym przypadku - po uzyskaniu zgody ministra właściwego do spraw szkolnictwa wyższego. Ponadto przepisy ustawy o szkolnictwie wyższym w zakresie standardów kształcenia dotyczą wyłącznie studiów wyższych I stopnia (licencjackich) i studiów magisterskich (uzupełniających bądź jednolitych), natomiast nie odnoszą się do studiów podyplomowych. Z kolei przepisy ustawy o pomocy społecznej nie mogą dotyczyć zakresu przedmiotowego innej ustawy, a tym samym minister właściwy do spraw zabezpieczenia społecznego nie posiada jakichkolwiek kompetencji oraz delegacji ustawowej do określenia standardów kształcenia dla studiów podyplomowych z zakresu pracy socjalnej, których program w całości uwzględniałby wymogi związane z zawodem pracownika socjalnego.

   W praktyce oznaczałoby to, że większość uczelni wyższych, niezależnie od realizowanego kierunku studiów, miałaby szansę na prowadzenie studiów podyplomowych dla przyszłych pracowników socjalnych. Dopuszczenie do takiego rozwiązania nie gwarantowałoby wystandaryzowanego jakościowo kształcenia profesjonalistów pracy socjalnej, w którym niezwykle ważną rolę odgrywa stopień związania podmiotu kształcącego ze środowiskiem organizatorów oraz profesjonalistów pracy socjalnej i pomocy społecznej. Z tego też względu, przy obecnie obowiązujących przepisach ustawy dotyczącej szkolnictwa wyższego, a także w trosce o zapewnienie odpowiednich standardów kształcenia do pracy socjalnej, nie jest możliwe w najbliższym czasie wprowadzenie do przepisów ustawy o pomocy społecznej regulacji związanych z dopuszczeniem do zawodu pracownika socjalnego po ukończeniu studiów podyplomowych.

   Jeśli chodzi o liczbę pracowników socjalnych w jednostkach zajmujących się pomocą społeczną, to uprzejmie informuję, że wskaźnik zatrudnienia tej grupy zawodowej został określony tylko w ośrodkach pomocy społecznej i w domach pomocy społecznej.

   Przepis dotyczący wskaźnika zatrudnienia pracowników socjalnych w ośrodkach pomocy społecznej funkcjonuje od 1 stycznia 1997 r. i wprowadzony został do obowiązującej wówczas ustawy z dnia 29 listopada 1990 r. o pomocy społecznej (art. 46 ust. 8) ustawą z dnia 14 czerwca 1996 r. o zmianie ustawy o pomocy społecznej oraz ustawy o zatrudnieniu i przeciwdziałaniu bezrobociu (Dz. U. Nr 100, poz. 459). W niezmienionym kształcie przepis ten został zapisany w art. 110 ust. 11 obecnie obowiązującej ustawy o pomocy społecznej. Wynika z niego, że ośrodek pomocy społecznej zatrudnia pracowników socjalnych proporcjonalnie do liczby ludności gminy, w stosunku jeden pracownik socjalny na 2 tys. mieszkańców, nie mniej jednak niż 3 pracowników. Wskaźnik obowiązuje więc już 11 lat, ale w wielu gminach nie jest przestrzegany do dnia dzisiejszego. Jednak z perspektywy czasu należy ocenić, że przyczynił się on znacznie do wzrostu liczby zatrudnionych pracowników socjalnych. Na koniec 1996 r. w ośrodkach pomocy społecznej zatrudnionych było 12 204 pracowników socjalnych, a na koniec 2007 roku liczba ta wynosiła 16 329.

   Poniżej przedstawiam tabelkę, sporządzoną w oparciu o dane statystyczne MPiPS-03, która pokazuje, jak zmieniał się ten wskaźnik w ciągu ostatnich 5 lat.

rok Ludność
w Polsce
w tys.
Liczba
pracowników
socjalnych
w OPS-ach
ustawowy
wskaźnik liczby
pracowników
socjalnych
przypadających
na 2 tys. ludności
2004 38 173,8 15 165 0,79
2005 38 157,1 15 351 0,80
2006 38 125,4 15 767 0,83
2007 38 115,6 16 329 0,86
2008 38 115,6*) 17 349**) 0,91

*) Liczba ludności według stanu na dzień 31 grudnia 2007 r.

**) Dane za 2008 r. - wstępne, szacunkowe.

   Niestety negatywnym efektem zatrudniania mniejszej liczby pracowników socjalnych, niż wynika to ze wskaźnika, jest ograniczenie ich podstawowych zadań w postaci świadczenia pracy socjalnej, która jest najefektywniejszym instrumentem pracy z klientami pomocy społecznej, w szczególności z osobami i rodzinami, które przez wiele lat korzystają ze wsparcia ośrodków pomocy społecznej.

   Jeśli chodzi o domy pomocy społecznej, to zgodnie z § 6 ust. 2 pkt 1 rozporządzenia ministra polityki społecznej z dnia z dnia 19 października 2005 r. w sprawie domów pomocy społecznej (Dz. U. Nr 217, poz. 1837) warunkiem efektywnej realizacji usług opiekuńczych i wspomagających jest m.in. zatrudnianie w pełnym wymiarze czasu pracy nie mniej niż dwóch pracowników socjalnych na 100 mieszkańców domu. Niestety tutejszy resort nie posiada danych statystycznych, które świadczyłyby o spełnianiu bądź nie tego wskaźnika.

   Jednak z danych Departamentu Pomocy i Integracji Społecznej, zbieranych na koniec 2007 r., odnośnie do realizacji programów naprawczych w domach pomocy społecznej wynika, że około 200 domów pomocy społecznej na 794 funkcjonujące nie spełniało wskaźnika zatrudnienia pracowników zespołu terapeutyczno-opiekuńczego (§ 6 ust. 2 pkt 3 ww. rozporządzenia), do którego zalicza się także pracowników socjalnych. Dlatego też można wysnuć tezę, że w tej grupie domów znajdowały się także takie, które nie zatrudniały odpowiedniej liczby pracowników socjalnych.

   W innych jednostkach organizacyjnych pomocy społecznej, z wyłączeniem powiatowych centrów pomocy rodzinie i regionalnych ośrodków polityki społecznej, pomimo braku wskazań przepisów prawa, zwykle zatrudniany jest jeden pracownik socjalny, w pełnym wymiarze czasu pracy lub w części proporcjonalnej do zakresu zadań realizowanych przez te jednostki.

   Jednocześnie wyjaśniam, że zgodnie z art. 22 pkt 8 ustawy o pomocy społecznej nadzór nad realizacją zadań samorządu gminnego, powiatowego i województwa, w tym nad jakością działalności jednostek organizacyjnych pomocy społecznej oraz nad jakością usług, dla których minister właściwy do spraw zabezpieczenia społecznego określił standardy, a także nad zgodnością zatrudnienia pracowników jednostek organizacyjnych pomocy społecznej z wymaganymi kwalifikacjami należy do zadań wojewody.

   Ponadto uprzejmie informuję, że rozpoczęto prace nad założeniami do nowej ustawy o pomocy społecznej, w której rozważa się uwzględnienie zapisów dotyczących poziomu zatrudnienia pracowników socjalnych w gminnych ośrodkach pomocy społecznej w zależności od liczby środowisk wymagających wsparcia i ochrony socjalnej, a także zapisów dotyczących organizowania środowisk lokalnych do działań samopomocowych.

   Łączę wyrazy szacunku

   Sekretarz stanu

   Jarosław Duda

   Warszawa, dnia 13 marca 2009 r.