VI kadencja
Odpowiedź sekretarza stanu w Ministerstwie Spraw Zagranicznych - z upoważnienia ministra -
na interpelację nr 6969
w sprawie nasilających się prześladowań chrześcijan w wielu krajach świata
Szanowny Panie Marszałku! W odpowiedzi na interpelację pana posła Wojciecha Szaramy (pismo nr SPS-023-6969/08 z dnia 16 grudnia 2008 r. w sprawie nasilających się prześladowań chrześcijan w wielu krajach świata pragnę przekazać następujące informacje:
1. Jaka jest opinia ministerstwa w sprawie nasilających się prześladowań chrześcijan w wielu krajach świata?
Promocja i ochrona praw człowieka w świecie jest stałym elementem polskiej polityki zagranicznej. Prawa człowieka uznajemy za wartości uniwersalne i niezbywalne, przynależne każdej osobie ˝bez względu na różnice rasy, koloru skóry, płci, języka, religii, poglądów politycznych lub innych przekonań, narodowości, pochodzenia społecznego, majątku, urodzenia lub jakiekolwiek inne różnice˝1).
Z niepokojem obserwujemy narastające zjawisko dyskryminacji i prześladowań chrześcijan z powodu wyznawanej wiary. Podzielamy w tej mierze niepokój Stolicy Apostolskiej2), która apeluje o przeciwstawienie się rozszerzającej się w świecie chrystianofobii3). Podczas spotkania ruchu Comunione e Liberazione w Rimini 29 sierpnia 2008 r. szef dyplomacji watykańskiej abp Dominique Mamberti podkreślił narastający w świecie fenomen chrystianofobii oraz mnożące się restrykcje w przestrzeganiu prawa do wolności religijnej. Wskazał na potrzebę większego zaangażowania społeczności międzynarodowej w celu przeciwstawienia się tym zjawiskom.
Podzielamy również stanowisko zajęte przez Parlament Europejski, który w dniu 15 listopada 2007 r. przyjął rezolucję ˝w sprawie poważnych wydarzeń zagrażających istnieniu wspólnot chrześcijańskich oraz innych wspólnot religijnych˝4). W rezolucji PE m.in.:
- ˝zdecydowanie potępia wszelkie akty przemocy skierowanej przeciwko wspólnotom chrześcijan, bez względu na to, gdzie mają one miejsce, oraz wzywa zainteresowane rządy do postawienia przed sądem winnych tych przestępstw˝;
- ˝wzywa rządy zainteresowanych krajów do zwiększenia bezpieczeństwa wspólnot chrześcijańskich, wskazując na obowiązek władz publicznych ochrony wszystkich wspólnot religijnych, w tym wspólnot chrześcijańskich, przed dyskryminacją i represjami˝.
Również na forum ONZ, w ramach Rady Praw Człowieka i III Komitetu Zgromadzenia Ogólnego, problematyka wolności religijnej zyskuje coraz szerszy oddźwięk (szerzej na ten temat w odpowiedzi na pytanie 2).
Bierzemy pod uwagę i śledzimy stan przestrzegania wolności religijnych w wielu państwach Azji, Afryki i Bliskiego Wschodu. Stan ten budzi w wielu przypadkach poważne zastrzeżenia, a nasze oceny znajdują potwierdzenie w raportach międzynarodowych organizacji praw człowieka. Obecnie szczególnie niepokojącą sytuację w zakresie relacji międzyreligijnych obserwujemy w Iraku, z którego chrześcijanie masowo uciekają w trosce o bezpieczeństwo. Rażące przypadki prześladowań chrześcijan miały w ostatnich latach miejsce m.in. w Indiach, Pakistanie, Nigerii, Sudanie. Problemy z przestrzeganiem wolności religijnych w wielu przypadkach mają charakter systemowy - rządy pragną w maksymalny sposób sprawować kontrolę nad sferą poglądów, uczuć religijnych, a zwłaszcza ich zewnętrznych przejawów, co zdaniem rządzących ma przyczynić się do powszechnego utożsamiania poglądów politycznych z religijnymi (np. Chiny). Różnorodność religii w wielu krajach Azji (np. Indie, Indonezja, Tajlandia) oraz brak zrozumienia dla idei tolerancji religijnej wśród ich wyznawców przyczyniają się w dużym stopniu do powszechnej akceptacji dla braku przestrzegania wolności religijnych. Wyraża się to zwłaszcza wobec mniejszości religijnych, które uważane są za źródło destabilizacji w krajach o silnej dominacji jednej religii, często potwierdzonej w aktach prawnych (np. Pakistan, Bangladesz, Afganistan, Bhutan). W ocenie MSZ brak przestrzegania wolności religijnych w wielu krajach świata jest częścią szerszego problemu postrzegania praw człowieka w systemach politycznych, które nie funkcjonują w oparciu o zasady demokracji.
2. Jakie działania zamierza podjąć ministerstwo, aby nagłośnić sprawę brutalnych prześladowań chrześcijan na arenie międzynarodowej i na forach organizacji międzynarodowych w celu zintensyfikowania pomocy ofiarom?
Polska angażuje się w inicjatywy na forum międzynarodowym, które sprzyjają współpracy między religiami i dialogowi międzyreligijnemu. Polska popiera cele i aktywnie uczestniczy w Sojuszu Cywilizacji, inicjatywie powołanej w ramach szeroko rozumianego systemu Narodów Zjednoczonych jako odpowiedź na liczne podziały i przemoc na świecie, powstałe w oparciu o uprzedzenia, stereotypy i polaryzację, które mogą zagrażać światowemu pokojowi. Głównymi celami sojuszu są: praktyczne wzmocnienie wzajemnego zrozumienia i szacunku jako warunku koniecznego dla pokoju i bezpieczeństwa, promowanie wspólnych wartości między różnymi ludźmi, kulturami, religiami, cywilizacjami, a także przeciwdziałanie wpływom ekstremistów, którzy wykorzystując wykluczenie i biedę licznych społeczeństw, zagrażają pokojowi na świecie. Polska od samego początku włączyła się w promocję inicjatywy Sojuszu Cywilizacji, angażując się do Grupy Przyjaciół Sojuszu5). W I Forum Sojuszu Cywilizacji, które odbyło się w dniach 15-16 stycznia 2008 r. w Madrycie, Polskę reprezentował sen. L. Kieres. Obecnie odbywają się prace nad założeniami do narodowej strategii Sojuszu Cywilizacji (dialogu międzykulturowego i międzyreligijnego).
Ponadto w ramach prac Rady Praw Człowieka ONZ i III Komitetu Zgromadzenia Ogólnego ONZ Polska, wraz z partnerami unijnymi, promuje ideę zwalczania nietolerancji religijnej. Stosowna rezolucja autorstwa UE, przyjęta ostatnio przez ZO ONZ w grudniu 2008 r., stanowi przeciwwagę dla szkodliwej z punktu widzenia tolerancji religijnej rezolucji w sprawie zniesławiania religii autorstwa Organizacji Konferencji Islamskiej (OIC), koncentrującej się jedynie na zjawisku islamofobii i godzącej w wolność słowa.
Metodą reagowania na szczególnie rażące przypadki łamania praw człowieka, w tym w zakresie prześladowań chrześcijan, jest podejmowanie działań w ramach Wspólnej Polityki Zagranicznej i Bezpieczeństwa UE. Uzgodnione na forum całej UE i przy udziale Polski działania są zazwyczaj prowadzone przez prezydencję lub ˝trójkę˝ UE w stosunku do danego państwa, w którym odnotowano przypadki pogwałceń praw człowieka. Takie działania, prowadzone w imieniu całej UE, stanowią bardziej skuteczną formę nacisku i zapewniają większe prawdopodobieństwo odniesienia zakładanego efektu niż indywidualne działania poszczególnych państw. UE dysponuje całym wachlarzem instrumentów i środków reagowania na przypadki łamania praw człowieka. Są to m.in.: przyjmowanie strategii UE dotyczącej praw człowieka, prowadzenie dialogu nt. praw człowieka z państwami trzecimi, wystosowywanie démarche i deklaracji unijnych, wysyłanie przedstawicieli UE do danego państwa. Zazwyczaj inspiracją do tego typu działań są informacje napływające z danego państwa, przekazane przez unijne delegatury po konsultacji z ambasadami państw członkowskich UE w państwach trzecich. Od czasu przystąpienia do UE polskie placówki dyplomatyczne uczestniczą w tej formie zbierania i analizowania informacji, stanowiąc tym samym ogniwo w systemie wczesnego ostrzegania w sytuacjach łamania praw człowieka. Istotne forum dyskusji na temat praw człowieka, w którym Polska bierze czynny udział, stanowi grupa robocza UE ds. praw człowieka (COHOM), obradująca w Brukseli raz w miesiącu. Problematyka prześladowań chrześcijan znajduje się w kręgu zainteresowania grupy, co znalazło wyraz np. w wypracowaniu reakcji UE na przypadki prześladowań w chińskiej prowincji Xinjiang. Na wniosek Wlk. Brytanii poparty przez Polskę (stanowisko MSZ przesłane do stolic państw UE w dniu 30.05.08 r.) ˝trójka˝ UE złożyła démarche w chińskim MSZ, potępiające represje władz wobec trzech przedstawicieli wspólnoty chrześcijańskiej. W listopadzie 2008 r. grupa robocza, przy okazji dyskusji nt. stanu praw człowieka w Iranie i Iraku, wskazała na prześladowania chrześcijan i innych mniejszości religijnych w obu państwach. Zapowiedziano intensyfikację dialogu UE z irackim Ministerstwem Praw Człowieka w celu przeciwdziałania przypadkom łamania praw człowieka.
Sposobem na zwrócenie uwagi społeczności międzynarodowej na zjawisko prześladowań chrześcijan jest udział w dyskusji w ramach tzw. powszechnego przeglądu okresowego Rady Praw Człowieka ONZ. Jest to mechanizm okresowego przeglądu stanu przestrzegania praw człowieka w danym państwie. W trakcie kolejnych sesji grupy roboczej Rady ds. Powszechnego Przeglądu Okresowego (najbliższa w lutym 2009 r.) ministerstwo będzie zwracało szczególną uwagę na stopień wypełniania przez państwa poddawane przeglądowi zobowiązań międzynarodowych z zakresu praw religijnych6).
Odnosząc się do przyjętej przez Sejm RP w dniu 18 grudnia 2008 r. uchwały, w której wyrażono ˝głębokie zaniepokojenie przypadkami prześladowań chrześcijan w Indiach˝, należy zauważyć, że na wydarzenia, do których doszło w sierpniu i wrześniu 2008 r. na terenie niektórych stanów Indii (głównie w Orisie), zareagowała zarówno światowa opinia publiczna, jak i część środowisk indyjskich. Dyplomatyczna presja państw UE (m.in. rezolucja Parlamentu Europejskiego z dnia 24 września 2008 r., podjęcie tematu podczas szczytu UE - Indie i włączenie zapisu o prawach człowieka do komunikatu końcowego), jak również protesty episkopatu Indii oraz tamtejszych organizacji praw człowieka przyczyniły się do przyspieszenia reakcji władz centralnych.
Zdaniem licznych obserwatorów stonowane podejście do sprawy prześladowań wynika z uwzględnienia szczególnej wrażliwości Delhi wobec wspomnianego problemu oraz obawy Zachodu, by publiczne ˝upominanie˝ Indii dodatkowo nie pogorszyło sytuacji chrześcijan. Powyższe przesłanki uwzględniła niewątpliwie także - działająca w wyważony sposób - Stolica Apostolska (26 października 2008 r. podczas niedzielnej modlitwy papież Benedykt XVI zaapelował o ˝obronę chrześcijan w Indiach i Iraku˝).
Na tym tle widoczna jest konsekwentna postawa Unii Europejskiej, w ramach której Polska uczestniczy w kreowaniu wspólnych działań. MSZ stale analizuje sytuację tej grupy wyznaniowej, m.in. z uwagi na obawę o możliwość powtórzenia się aktów przemocy. Z wyjaśnień udzielonych przez Ambasadę Indii w Warszawie wynika, iż władze Orisy rozumieją rangę problemu, w ocenie ambasady akcje antychrześcijańskie miały incydentalny charakter i obecnie nie ma w tym zakresie poważniejszych zagrożeń. Ambasada RP w New Delhi aktywnie uczestniczy w obserwacji sytuacji społeczności chrześcijańskiej i we wszystkich działaniach społeczności międzynarodowej na rzecz poprawy jej losu. Nasz dyplomata jest członkiem grupy roboczej ds. praw człowieka przedstawicielstw państw UE. Z inicjatywy tego forum wystąpiono m.in. ze wspólną notą do indyjskiego MSZ wyrażającą zaniepokojenie falą przemocy i oczekiwanie podjęcia działań zapobiegawczych. Na początku grudnia 2008 r. grupa przeprowadziła misję rozpoznawczą w Orisie. Trwa sporządzanie raportu o sytuacji chrześcijan z określeniem środków, jakie UE winna podjąć na rzecz ochrony tej grupy wyznaniowej. Dokument ten zostanie przekazany prezydencji, która ma rozważyć wystosowanie - w imieniu wszystkich krajów członkowskich - ponownego listu do władz centralnych Indii. Ambasada RP w New Delhi nie wyklucza, że unijna wizyta w Orisie i spotkania z tamtejszymi władzami mogły wywrzeć wpływ na rozwój sytuacji. Według prasy indyjskiej z 22 grudnia 2008 r. premier rządu stanowego zapewnił, iż w regionie tym sytuacja ulegnie uspokojeniu, ponieważ organizacje hinduistyczne odwołały planowaną na 25 grudnia akcję protestacyjną. Niezależnie od tego placówki krajów UE zapowiadają stałą obserwację sytuacji chrześcijan. Uzgodniono, że prawa człowieka i wolność wyznania będą głównym tematem najbliższego spotkania wyżej wspomnianej grupy roboczej z przedstawicielami władz Indii. Warto także podkreślić, że każdorazowo podczas oficjalnych kontaktów z partnerami indyjskimi zarówno nasi dyplomaci w New Delhi, jak i pracownicy MSZ w Warszawie przekazują wyrazy troski o bezpieczeństwo mniejszości chrześcijańskiej, wskazując na wrażliwość polskiego społeczeństwa w tej sprawie.
Wobec nasilającego się zjawiska prześladowań chrześcijan w świecie Ministerstwo Spraw Zagranicznych, przy czynnym udziale placówek dyplomatycznych, będzie ze zwiększoną uwagą analizować i oceniać stan przestrzegania praw religijnych wspólnot chrześcijańskich. We wszystkich uzasadnionych przypadkach MSZ będzie podejmować stanowcze kroki na rzecz mobilizacji społeczności międzynarodowej do działania w imię pomocy represjonowanym przedstawicielom wspólnot chrześcijańskich.
Z wyrazami szacunku
Sekretarz stanu
Jan Borkowski
Warszawa, dnia 12 stycznia 2009 r.
1) Patrz art. 2 Powszechnej Deklaracji Praw Człowieka.
2) Patrz artykuły w prasie watykańskiej: w "L'Osservatore Romano" z dn. 30.08.2008 r. "Trzeba przeciwstawić się chrystianofobii"; w "Il Messaggero" z dn. 30.08.2008 r. "Alarm Stolicy Apostolskiej: chrystianofobia narasta na całym świecie".
3) Pojęcie "chrystianofobia" pojawiło się po raz pierwszy w 2003 r. w rezolucji III Komitetu 58. sesji Zgromadzenia Ogólnego ONZ. Terminu tego użyto obok terminów antysemityzmu i islamofobii. Od tego czasu pojęcie chrystianofobii wystąpiło wielokrotnie w różnych dokumentach ONZ i innych organizacji międzynarodowych, choć nigdzie nie zostało precyzyjnie zdefiniowane. Należy przyjąć, że chrystianofobia obejmuje zachowania związane z:
a) błędną edukacją i dezinformacją na temat chrześcijan i ich religii;
b) nietolerancją i dyskryminacją, jakiej doświadczają chrześcijanie w różnych krajach na skutek ustawodawstwa wrogiego wyznawcom religii innej niż obowiązująca;
c) przemocą i prześladowaniem.4) W rezolucji przywołano przykłady aktów przemocy wobec chrześcijan w Iraku, Pakistanie, Strefie Gazy, Egipcie, Turcji, Filipinach, Sudanie, Chinach, Wietnamie.
5) W MSZ wyznaczono osobę pełniącą funkcję koordynatora narodowego do kontaktów z Sekretariatem Sojuszu (tzw. focal point). Jest nim dyrektor Departamentu Narodów Zjednoczonych i Praw Człowieka MSZ amb. Marcin Nawrot.
6) Patrz normy prawa międzynarodowego z zakresu praw człowieka dotyczące prawa do wolności myśli, sumienia i religii, np. art. 18 Powszechnej Deklaracji Praw Człowieka ONZ z 1948 r., art. 18 Międzynarodowego Paktu Praw Obywatelskich i Politycznych z 1966 r.