IV kadencja

Odpowiedź ministra spraw zagranicznych - z upoważnienia prezesa Rady Ministrów -

na interpelację nr 9841

w sprawie odszkodowań dla obywateli poszkodowanych w II wojnie światowej za utracone mienie i straty moralne

   Szanowny Panie Marszałku! W odpowiedzi na pismo SPS-0202-9841/05 z dnia 14 kwietnia 2005 r. w sprawie interpelacji poselskiej pana posła Józefa Laskowskiego dotyczącej odszkodowań za utracone mienie i straty moralne dla obywateli poszkodowanych w II wojnie światowej przekazuję następujące wyjaśnienia:

   Pacyfikacje wsi polskich wpisują się w tragiczną historię narodu polskiego obok obozów koncentracyjnych, wysiedleń, deportacji na roboty przymusowe i wielu innych rodzajów zbrodni popełnionych w stosunku do Polaków w czasie II wojny światowej. Nie ma zapewne dzisiaj polskiej rodziny, która nie zostałaby dotknięta tragedią tej wojny. Rząd RP jest w pełni świadom ogromu krzywd, jakich doznały ofiary pacyfikacji i innych form prześladowań. Odpowiedzialność odszkodowawczą za te działania powinien jednak ponieść ich sprawca, czyli państwo niemieckie.

   Wynagrodzenie szkód wojennych między państwami odbywa się w formie reparacji wojennych. Na mocy postanowień Konferencji Poczdamskiej z 1945 r. Polska otrzymała udział w reparacjach wypłacanych przez Niemcy dla ZSRR. W ramach reparacji nastąpiło również przejęcie własności majątku niemieckiego na tzw. Ziemiach Odzyskanych. W wyniku decyzji politycznej rządu PRL podjętej 23.08.1953 r. Polska zrzekła się reparacji od Niemiec ze skutkiem od 1 sierpnia 1954 r. Niezależnie od współczesnych ocen tego faktu, oświadczenie to jest do dziś skuteczne, nie ma więc obecnie możliwości występowania do Niemiec z żądaniami reparacyjnymi.

   Sprawa uzyskania indywidualnych odszkodowań wojennych dla Polaków - ofiar III Rzeszy była jednak poruszana w stosunkach polsko-niemieckich. W latach 1992-2002 więźniowie obozów koncentracyjnych i robotnicy przymusowi otrzymywali pomoc finansową z Fundacji ˝Polsko-Niemieckie Pojednanie˝, utworzonej na podstawie porozumienia polsko-niemieckiego z 16.10.1991 r. o pomocy humanitarnej dla szczególnie poszkodowanych ofiar prześladowania nazistowskiego w Polsce. Na mocy tej umowy Rząd RFN przekazał 500 mln ówczesnych marek zachodnioniemieckich na konto Fundacji, natomiast Polska zobowiązała się do niepopierania roszczeń swoich obywateli na płaszczyźnie międzynarodowej.

   W latach 1999-2000 były prowadzone dodatkowe negocjacje na forum międzynarodowym, także z udziałem delegacji polskiej, które zakończyły się podpisaniem porozumienia pomiędzy USA a RFN w dniu 17.07.2000 r. Została powołana Fundacja Federalna ˝Pamięć, Odpowiedzialność, Przyszłość˝, przez którą strona niemiecka przekazała środki finansowe na wypłaty odszkodowań. Dokonywaniem wypłat w Polsce zajmowała się Fundacja ˝Polsko-Niemieckie Pojednanie˝. Według ustaleń wynikających z podpisanego w lipcu 2000 r. porozumienia możliwe było również składanie wniosków o odszkodowania za utratę majątku, nie dotyczyło to jednak szkód powstałych wskutek represyjnego niszczenia miast i wsi polskich przez okupanta.

   Powyższe informacje wskazują, że sprawa pomocy finansowej dla obywateli polskich była przedmiotem starań polskich rządów. Udało się objąć wypłatami jedynie najbardziej poszkodowane osoby. W grupie tej nie znalazły się niestety ofiary pacyfikacji. Ponieważ w 1953 r. nastąpiło zrzeczenie się reparacji wojennych, nie jest możliwe występowanie z roszczeniami wobec Niemiec z tego tytułu. Nie jest również możliwe uzyskanie indywidualnych odszkodowań dla poszczególnych osób, ponieważ na podstawie wspomnianego porozumienia polsko-niemieckiego z 1991 r. ówczesny Rząd RP zobowiązał się wobec Rządu RFN, że ˝nie będzie dochodził dalszych roszczeń obywateli polskich, które mogłyby wynikać w związku z prześladowaniem nazistowskim˝ (zastrzegając jednocześnie, że nie powinno to oznaczać ograniczenia praw obywateli do indywidualnego dochodzenia roszczeń).

   Dokonane przez posła Józefa Laskowskiego porównanie pacyfikacji polskich wsi w czasie II wojny światowej z sytuacją Zabużan nie jest uzasadnione od strony prawnej, choć obie te grupy osób doznały krzywdy w postaci utraty swojego majątku.

   Konsekwencją politycznych decyzji Wielkich Mocarstw, dotyczących powojennych zmian terytorialnych, była repatriacja Polaków z Kresów Wschodnich. Osoby decydujące się na repatriację do Polski traciły cały swój majątek, zarówno ruchomości, jak i nieruchomości (w tym również prawa własności gruntów, lasów itd.). Polska, przyjmując tę grupę obywateli na swoje terytorium w zmienionych po II wojnie światowej granicach, zobowiązała się w tzw. układach republikańskich (porozumieniach zawartych przez PKWN z dawnymi socjalistycznymi Republikami Rad: Ukraińską, Białoruską - 06.09.1944 r. i Litewską - 22.09.1944 r.) do kompensacji pozostawionego przez nich mienia. Obecne polskie przepisy dotyczące Zabużan, w tym także przyjęta przez Sejm ustawa z 12.12.2003 r. o zaliczaniu na poczet ceny sprzedaży albo opłat z tytułu użytkowania wieczystego nieruchomości Skarbu Państwa wartości nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami państwa polskiego (Dz. U. 2004 nr 6, poz. 39, z póź. zm.), stanowią wobec tego wykonanie ówczesnych zobowiązań. Odmienna jest natomiast sytuacja prawna ofiar pacyfikacji, ponieważ zobowiązany do naprawienia szkód powstałych w związku z tymi zbrodniami był agresor i ich bezpośredni sprawca - w tym przypadku państwo niemieckie.

   Podsumowując powyższe informacje, należy zauważyć, że odmienny sposób traktowania osób poszkodowanych w wyniku pacyfikacji dokonywanych przez niemieckie wojska w czasie II wojny światowej oraz ˝Zabużan˝ ma swoje uzasadnienie w ich odmiennej sytuacji prawnej, określonej przez zasady ponoszenia odpowiedzialności międzynarodowej. Rząd, dostrzegając krzywdy ofiar pacyfikacji, podobnie jak krzywdy ofiar innych zbrodni wojennych, nie może obecnie ze względów natury prawnej wystąpić z odpowiednimi roszczeniami wobec strony niemieckiej.

   Z poważaniem

   Minister

   Adam Daniel Rotfeld

   Warszawa, dnia 9 maja 2005 r.