IV kadencja

Odpowiedź na interpelację w sprawie rozporządzenia Rady UE nr 2201/2003 z 27 listopada 2003 r. dotyczącego jurysdykcji oraz uznawania i wykonywania orzeczeń w sprawach małżeńskich oraz w sprawach dotyczących odpowiedzialności rodzicielskiej

Odpowiedź podsekretarza stanu w Ministerstwie Spraw Wewnętrznych i Administracji - z upoważnienia ministra -

na interpelację nr 9878

w sprawie rozporządzenia Rady UE nr 2201/2003 z 27 listopada 2003 r. dotyczącego jurysdykcji oraz uznawania i wykonywania orzeczeń w sprawach małżeńskich oraz w sprawach dotyczących odpowiedzialności rodzicielskiej

   Szanowny Panie Marszałku! Nawiązując do pisma z dnia 20 kwietnia 2005 r., o sygn. SPS-0202-9878/05, przekazującego interpelację Posła na Sejm RP Pana Artura Zawiszy w sprawie rozporządzenia Rady UE nr 2201/2003 z dnia 27 listopada 2003 r. dotyczącego jurysdykcji oraz uznawania i wykonywania orzeczeń w sprawach małżeńskich oraz w sprawach dotyczących odpowiedzialności rodzicielskiej, uprzejmie przedstawiam następujące informacje.

   Z uwagi na przepływ pracowników między państwami członkowskimi Unii Europejskiej już w 1998 r. pojawiła się potrzeba stworzenia systemu uznawalności i wykonalności orzeczeń w sprawach rodzinnych. Zamysł ten początkowo zrealizowany został jednak w ograniczonym zakresie. W dniu 28 maja 1998 r. przyjęta została Konwencja o jurysdykcji oraz uznawaniu i wykonywaniu orzeczeń w sprawach małżeńskich. Konwencja wprawdzie nigdy nie weszła w życie, ale jej postanowienia w przeważającej mierze zostały przejęte do tekstu rozporządzenia Rady UE Nr 1347/2000 (tzw. Bruksela II) z dnia 29 maja 2000 r. w sprawie jurysdykcji, uznawania i wykonywania orzeczeń w sprawach małżeńskich i w sprawach dotyczących odpowiedzialności rodzicielskiej za dzieci obojga małżonków.

   Powyższe rozporządzenie miało charakter kolizyjny, a nie unifikujący prawo. Przebieg postępowania pozostawiono tym samym regulacjom prawa wewnętrznego. Rozporządzenie dotyczyło kwestii szczególnie istotnych, uregulowanych w różnorodny sposób przez poszczególne państwa członkowskie, niejednokrotnie w normach bezwzględnie obowiązujących: postępowania sądowego, rozwodów, separacji oraz uznania małżeństwa za nieważne. Odrębnie zostało natomiast uregulowane postępowanie w sprawach władzy rodzicielskiej. Rozporządzenie nr 1347/2000 dotyczyło wyłącznie procedur związanych z rozwiązaniem małżeństwa, nie regulując kwestii majątkowych ani innych kwestii związanych z małżeństwem (np. prawa do nazwiska).

   Podkreślić należy, iż rozporządzenie 1347/2000 weszło w życie dnia 1 marca 2001 r., jednak już w dniu 27 listopada 2003 r. wydany został nowy akt prawny w tym zakresie. Mowa tutaj o rozporządzeniu Rady (WE) nr 2201/2003 o jurysdykcji oraz uznawaniu i wykonywaniu orzeczeń w sprawach małżeńskich oraz w sprawach dotyczących odpowiedzialności rodzicielskiej, uchylającym rozporządzenie (WE) nr 1347/2000. Nowe rozporządzenie weszło w życie w dniu 1 sierpnia 2004 r., chociaż zdecydowana większość jego postanowień powinna być stosowana dopiero od 1 marca 2005 r. Uchyla ono dotychczasowe rozporządzenie, przejmując jednocześnie istotne jego postanowienia.

   Nowe rozporządzenie 2201/2003 znacznie rozszerza zakres regulacji dotyczącej uznawania i wykonywania orzeczeń w sprawach małżeńskich i władzy rodzicielskiej. Jego wydanie spowodowane było zamiarem uregulowania w jednym akcie normatywnym rozwodu i jego skutków oraz władzy rodzicielskiej. Akt ten normuje wszystkie zagadnienia proceduralne dotyczące rozwodu, separacji lub unieważnienia małżeństwa, z wyjątkiem dochodzenia roszczeń alimentacyjnych (regulowanych rozporządzeniem Rady (WE) nr 44/2001).

   Podkreślenia wymaga, iż podobnie jak rozporządzenie 1347/2000, nowe rozporządzenie 2201/2003 ma charakter kolizyjny (są to zagadnienia prawa prywatnego międzynarodowego), nie zmierza natomiast do zunifikowania prawa.

   Podstawowe znaczenie ma odmienne ujęcie zakresu zastosowania nowego rozporządzenia. Różnice nie dotyczą jednak spraw małżeńskich. W tym wypadku niemal bez zmian przejęto przepisy rozporządzenia 1347/2000; dotyczy to tak zakresu zastosowania (pojęcie spraw małżeńskich, art. 1 ust. 1 lit. a nowego rozporządzenia), jak i podstaw jurysdykcji (art. 3, 4, 5, 6 i 7 nowego rozporządzenia), które pozostały bez zmian merytorycznych. Inaczej rzecz przedstawia się ze sprawami dotyczącymi odpowiedzialności rodzicielskiej. Nowe rozporządzenie ma generalnie zastosowanie w sprawach cywilnych, których przedmiotem jest przyznawanie, wykonywanie, przekazywanie oraz całkowite lub częściowe pozbawienie odpowiedzialności rodzicielskiej (art. 1 ust. 1 lit. b).

   Rozporządzenie 2201/2003 reguluje również sytuację prawną dziecka bezprawnie uprowadzonego za granicę w obrębie UE. Zasadą jest utrzymanie jurysdykcji sądu miejsca stałego zamieszkania. Jeżeli w wyjątkowej sytuacji skarga zostanie wniesiona do sądu innego państwa, powinien on przesłać akta do właściwego sądu, który jest uprawniony do wydania ostatecznego orzeczenia. W przypadku uprowadzenia osoba uprawniona do sprawowania władzy rodzicielskiej może wnieść skargę do właściwych, wyznaczonych władz centralnych państwa lub do sądu miejsca stałego zamieszkania dziecka, który powinien wydać orzeczenie w ciągu 6 tygodni, po uprzednim wysłuchaniu dziecka. Odmowa wydania dziecka możliwa jest wyłącznie w sytuacji, gdy mogłoby to narazić je na szkodę bądź uraz psychiczny czy fizyczny.

   Zasady uznawania i wykonywania orzeczeń sądowych, określone w rozporządzeniu 1347/2000, pozostały niezmienione w nowym rozporządzeniu 2201/2003. Orzeczenia wydane w jednym państwie członkowskim będą uznane w innych państwach członkowskich bez konieczności przeprowadzania dodatkowego postępowania; mogą one stanowić podstawę odpowiedniego wpisu do dokumentów stanu cywilnego. Zauważyć należy jednak, iż państwa członkowskie mogą składać deklaracje ograniczające skuteczność tej zasady. Podstawą odmowy uznania orzeczenia są: niezgodność z porządkiem publicznym danego państwa członkowskiego, niewysłuchanie strony postępowania i niezgodność z wcześniejszym orzeczeniem wydanym w danym państwie członkowskim lub przez nie uznanym.

   Odnosząc się natomiast do wykonania orzeczeń, zauważyć należy, iż powinno ono następować zgodnie z prawem państwa wzywanego.

   Podkreślenia wymaga również fakt, że nowe rozporządzenie 2201/2003 w art. 2 zawiera słowniczek wyjaśniający używane w nim pojęcia.

   Nowym rozwiązaniem wprowadzonym przez rozporządzenie 2201/2003 jest system współpracy organów centralnych państw członkowskich w sprawach z zakresu odpowiedzialności rodzicielskiej. Każde państwo członkowskie wyznacza jeden lub kilka organów centralnych wspierających go w stosowaniu nowego rozporządzenia (vide art. 53 rozporządzenia 2201/2003). Organy centralne udostępniają informacje o krajowych przepisach prawnych i postępowaniach oraz podejmują środki mające na celu usprawnienie realizacji nowego rozporządzenia i współpracują między sobą (vide art. 54 rozporządzenia 2201/2003). Organy centralne pozyskują i wymieniają informacje dotyczące sytuacji dziecka, toczących się postępowań oraz orzeczeń odnoszących się do dziecka; ułatwiają porozumiewanie się sądów; ułatwiają polubowne załatwianie sporów między podmiotami odpowiedzialności rodzicielskiej na drodze mediacji lub w inny podobny sposób i wspierają współpracę transgraniczną (vide art. 55 rozporządzenia 2201/2003).

   Nowe rozporządzenie zawiera ponadto unormowania dotyczące jego stosunku do innych instrumentów prawnych (art. 59), niektórych umów międzynarodowych wielostronnych (art. 60), Konwencji haskiej z dnia 19 października 1996 r. o jurysdykcji, prawie właściwym, uznawaniu, wykonywaniu i współpracy w dziedzinie odpowiedzialności rodzicielskiej i środków ochrony dzieci (art. 61) i umów ze Stolicą Apostolską (art. 63).

   W rozporządzeniu 2201/2003 znajdują się także bardziej szczegółowe niż w rozporządzeniu 1347/2000 przepisy intertemporalne (art. 64). Nowe rozporządzenie ma zatem zastosowanie tylko do postępowań sądowych, dokumentów urzędowych i porozumień między stronami, które zostały wszczęte, sporządzone względnie zawarte po 1 marca 2005 r., tj. po rozpoczęciu stosowania nowego rozporządzenia. Orzeczenia wydane po rozpoczęciu stosowania nowego rozporządzenia w postępowaniu wszczętym przed rozpoczęciem jego stosowania, ale po wejściu w życie rozporządzenia 1347/2000, będą uznawane i wykonywane zgodnie z postanowieniami nowego rozporządzenia, jeżeli sąd miał jurysdykcję na podstawie przepisów, które są zgodne z przepisami jurysdykcyjnymi nowego rozporządzenia albo rozporządzenia 1347/2000 lub umowy, która obowiązywała w chwili wszczęcia postępowania pomiędzy państwem członkowskim pochodzenia i wezwanym państwem członkowskim. Orzeczenia wydane przed rozpoczęciem stosowania nowego rozporządzenia w postępowaniu wszczętym po wejściu w życie rozporządzenia 1347/2000 będą uznawane i wykonywane według postanowień nowego rozporządzenia, o ile ich przedmiotem jest rozwód, separacja albo unieważnienie małżeństwa, albo orzeczenie wydane przy okazji takiego postępowania w sprawach małżeńskich dotyczące odpowiedzialności rodzicielskiej za wspólne dzieci. Wreszcie orzeczenia wydane przed rozpoczęciem stosowania nowego rozporządzenia, ale po wejściu w życie rozporządzenia 1347/2000, w postępowaniu wszczętym przed wejściem w życie rozporządzenia 1347/2000, będą uznawane i wykonywane zgodnie z postanowieniami nowego rozporządzenia 2201/2003, o ile ich przedmiotem jest rozwód, separacja albo unieważnienie małżeństwa, albo orzeczenie wydane przy okazji takiego postępowania w sprawach małżeńskich, dotyczące odpowiedzialności rodzicielskiej za wspólne dzieci oraz zastosowanie miały przepisy jurysdykcyjne zgodnie przepisami nowego rozporządzenia 2201/2003 albo rozporządzenia 1347/2000 lub umowy, która obowiązywała w chwili wszczęcia postępowania pomiędzy państwem członkowskim pochodzenia i wezwanym państwem członkowskim.

   Odnosząc się do kwestii stosowania nowego rozporządzenia na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, należy zauważyć, iż zgodnie z art. 2 Aktu dotyczącego warunków przystąpienia nowych państw członkowskich do Unii Europejskiej, stanowiącego integralną część Traktatu Akcesyjnego z dnia 16 kwietnia 2003 r., od dnia przystąpienia do Unii Europejskiej, czyli od 1 maja 2004 r., nowe państwa członkowskie są związane postanowieniami aktów przyjętych przez instytucje Wspólnot przed dniem przystąpienia. Jednocześnie w związku z przystąpieniem nowych państw członkowskich w niektórych aktach prawnych dokonane zostały odpowiednie zmiany mające przede wszystkim charakter techniczny. Na mocy jednego z załączników do Aktu dotyczącego warunków przystąpienia dokonano zatem zmian dostosowawczych w rozporządzeniu 1347/2000, jak również w załącznikach do tego rozporządzenia.

   Istotne jest, iż rozporządzenie 2201/2003 stanowi część prawa wspólnotowego. Wobec tego jego stosowanie opiera się na tych samych zasadach, które dotyczą stosowania prawa wspólnotowego w ogóle. Chodzi tu przede wszystkim o zasadę pierwszeństwa prawa wspólnotowego. Zasada ta wyraża relację między prawem wspólnotowym a prawem krajowym i oznacza konieczność zastosowania normy prawnowspólnotowej zamiast sprzecznej z nią normy prawa krajowego. Unormowania zawarte w rozporządzeniu 2201/2003 mają zatem, w zakresie ich zastosowania, pierwszeństwo przed prawem krajowym. Kwestia przedstawia się odmiennie jedynie w tych wypadkach, w których określone regulacje danego aktu prawnego będą wprost odwoływały się do prawa krajowego (np. art. 30 ust. 1 nowego rozporządzenia 2201/2003) albo w pewnych kwestiach nie będą miały charakteru wyczerpującego, bowiem regulacje prawa wspólnotowego są ograniczone. Niemniej ewentualne stosowanie prawa krajowego państw członkowskich nie może naruszać praktycznej skuteczności przepisów europejskiego prawa procesowego.

   Z wyrazami szacunku

   Podsekretarz stanu

   Tadeusz Matusiak

   Warszawa, dnia 11 maja 2005 r.