5 kadencja, 12 posiedzenie, 2 dzień (09.03.2006)

10, 11, 12, 13 i 14 punkt porządku dziennego:

10. Pierwsze czytanie poselskiego projektu ustawy o zmianie ustawy o Instytucie Pamięci Narodowej - Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu (druk nr 333).
11. Pierwsze czytanie poselskiego projektu ustawy o zmianie ustawy z dnia 18 grudnia 1998 r. o Instytucie Pamięci Narodowej - Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu (druk nr 334).
12. Pierwsze czytanie poselskiego projektu ustawy o zmianie ustawy o Instytucie Pamięci Narodowej - Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu (druk nr 359).
13. Pierwsze czytanie poselskiego projektu ustawy o ujawnianiu informacji o dokumentach organów bezpieczeństwa państwa komunistycznego z lat 1944-1990 oraz treści tych dokumentów oraz o zmianie innych ustaw (druki nr 360 i 360-A).
14. Pierwsze czytanie poselskiego projektu ustawy o zmianie ustawy o Instytucie Pamięci Narodowej - Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu oraz o zmianie niektórych innych ustaw (druk nr 363).

Poseł Grzegorz Schetyna:

    Panie Marszałku! Wysoka Izbo! W imieniu Klubu Parlamentarnego Platformy Obywatelskiej mam zaszczyt przedstawić projekt i ocenę projektów ustaw o Instytucie Pamięci Narodowej - Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu oraz zmianie niektórych ustaw.

    Podstawowym celem projektów nowelizacji jest umożliwienie powszechnego dostępu do materiałów komunistycznych tajnych służb. Aby to było możliwe, konieczne jest przeprowadzenie zmian w obowiązującym porządku prawnym. W proponowanym przez nas, przez klub Platformy Obywatelskiej, projekcie nowelizacji ustawy w pierwszej kolejności mówimy o uchyleniu klauzul tajności wobec materiałów dotyczących osób bezpośrednio lub pośrednio wywierających wpływ na życie publiczne, w tym wszystkich funkcjonariuszy publicznych oraz osób podlegających lustracji. Uważamy, że wiedza dotycząca tych osób powinna być dostępna w każdej chwili, zaś w stosunku do osób podlegających lustracji niezwłocznie po złożeniu przez nie oświadczenia lustracyjnego, o czym dużo mówił przewodniczący pan poseł Jan Rokita. Dlatego Platforma Obywatelska proponuje, aby znacząco rozszerzyć grupę osób podlegających lustracji o kategorię osób mających istotny wpływ na życie społeczne. Jednocześnie proponujemy pełne otwarcie dla wszystkich zainteresowanych dostępem do materiałów zgromadzonych na temat tych osób w archiwach Instytutu Pamięci Narodowej.

    Po drugie, Platforma Obywatelska proponuje zniesienie klauzuli tajności w odniesieniu do materiałów komunistycznych służb specjalnych, a w szczególności dotyczy to uchylenia bariery 1983 r., która zakazuje udostępniania danych o agenturze z lat 1983-1990. W rezultacie do jawnych i powszechnie dostępnych zbiorów zostałyby w naszym projekcie dołączone materiały wytworzone przez komunistyczne tajne służby do maja 1990 r., czyli do czasu, kiedy powołano Urząd Ochrony Państwa. Zdaniem Platformy Obywatelskiej wymogi bezpieczeństwa państwa powinny być spełnione poprzez istnienie wyodrębnionego zbioru materiałów zastrzeżonych, których zawartość powinien aktualizować prezes Instytutu Pamięci Narodowej, a nie, jak dotychczas, szefowie służb specjalnych.

    Po trzecie, Platforma Obywatelska proponuje ustanowienie procedur i podjęcie kroków organizacyjnych, dzięki którym powszechny i nieograniczony, szybki dostęp do materiałów instytutu byłby po prostu bardziej realny niż dotychczas. Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 26 października 2005 r. uznał przepisy ograniczające osobom innym niż pokrzywdzone prawo do uzyskania informacji o posiadanych przez Instytut Pamięci Narodowej dotyczących ich dokumentach oraz prawo załączania do zbioru dotyczących tych dokumentów własnych uzupełnień, sprostowań i uaktualnień, wyjaśnień oraz dokumentów lub ich kopii za niezgodne z Konstytucją Rzeczypospolitej. Zgodnie z tym wyrokiem Platforma Obywatelska proponuje wprowadzenie zasady udostępniania materiałów wszystkim zainteresowanym osobom. Naszym zdaniem należy uchylić wszelkie przepisy, które służą faktycznemu utajnianiu nawet tej części zbiorów Instytutu Pamięci Narodowej, która formalnie pozostaje całkowicie jawna.

    Po czwarte, w konsekwencji upowszechniania dostępu do materiałów IPN, co wynika z przywołanego przed chwilą wyroku Trybunału Konstytucyjnego, Platforma Obywatelska proponuje wprowadzenie obowiązku złożenia oświadczenia lustracyjnego jako warunku uzyskania wglądu do tych materiałów. Oświadczenie to byłoby archiwizowane przez IPN i kierowane do sądu jedynie w sytuacji, w której osoba, która je złożyła, obejmuje funkcję publiczną, z którą wiąże się obowiązek lustracyjny. Rozwiązanie takie pozwala jednocześnie upowszechnić dostęp do materiałów IPN i zachować przesłanki konieczne do zachowania sądowego trybu kontroli oświadczeń lustracyjnych osób obejmujących funkcję publiczną. Oznacza ono bowiem, że także pod rządami znowelizowanej ustawy o IPN byli funkcjonariusze i współpracownicy komunistycznych organów bezpieczeństwa nie będą mogli zapoznać się z dokumentacją zgromadzoną w IPN na ich temat przed złożeniem oświadczenia lustracyjnego.

    Wysoka Izbo! Klub Parlamentarny Platformy Obywatelskiej jest zdania, że wprowadzenie zasady jawności zbiorów IPN czyni bezzasadnym obowiązek utrzymania w tajemnicy wszystkich wiadomości związanych z działalnością IPN i procedury zwalniania z tego obowiązku. W proponowanym projekcie ustawy postulujemy wykreślenie art. 20 i 21, a także art. 22 ustawy o Instytucie Pamięci Narodowej. Proponujemy także zmianę treści art. 30 i skreślenie art. 31. Zmiany te wynikają z przyznania każdej osobie zainteresowanej prawa wglądu do dokumentów jej dotyczących. Zmiana w treści art. 33 spowoduje, iż każda zainteresowana osoba będzie mogła załączyć do zbioru dotyczących jej dokumentów własne uzupełnienia, sprostowania i wyjaśnienia. Konsekwencją przyznania każdej osobie zainteresowanej prawa wglądu do dokumentów jej dotyczących będzie również skreślenie art. 35 ust. 2. Wprowadzenie w art. 36 w nowym brzmieniu zasady jawności dokumentów znajdujących się w archiwum IPN czyni zbędnym art. 34 w obecnym brzmieniu, dlatego postulujemy, aby go skreślić. Dotyczy to także art. art. 31 i 44.

    Rozszerzeniu zakresu obowiązywania ustawy służy art. 38 w nowym brzmieniu, dający pracodawcom oraz partiom politycznym, ale także organom samorządu zawodowego, związkom zawodowym, stowarzyszeniom, możliwość sprawdzania, czy osoby zgłaszane przez nich na funkcje publiczne nie figurują w zasobach archiwalnych IPN jako funkcjonariusze, pracownicy lub współpracownicy organów bezpieczeństwa. Odpowiedzialność za życie publiczne wymaga, aby taka wiedza mogła być udostępniona.

    Wysoka Izbo! Ze względu na interes państwa Platforma Obywatelska uważa, że konieczne jest wyłączenie tzw. zbioru materiałów zastrzeżonych. Zawartość tego zbioru powinna być określana przez prezesa instytutu, a nie, jak obecnie, przez szefów służb specjalnych. Utrzymanie takiej sytuacji może powodować wykorzystywanie zastrzeżenia dla ukrycia związku niektórych osób z dawnym aparatem represji. Temu celowi służy nowelizacja art. 39. Znowelizowany art. 1 ustawy z dnia 11 kwietnia 1997 r. o ujawnieniu pracy lub służby w organach bezpieczeństwa państwa lub współpracy z nimi w latach 1944-1990 osób pełniących funkcję publiczną tworzy wydziały lustracyjne, zwane powszechnie sądami lustracyjnymi, we wszystkich sądach apelacyjnych. Proponowany przez nas projekt rozszerza kognicję sądu lustracyjnego o osoby, które będą mogły żądać wyjaśnienia swej sprawy w momencie, kiedy zostały, ich zdaniem, nieprawdziwie pomówione publicznie o współpracę z organami bezpieczeństwa. Ponieważ znacznie wzrośnie liczba osób, które będą zobowiązane złożyć oświadczenia lustracyjne, należy założyć, że liczba rozpatrywanych spraw wzrośnie z około 50 rocznie do około 700. Dlatego, przewidując problemy z tego wynikające, należy zapewnić wnioskodawcom prawo dostępu do sądu położonego blisko miejsca zamieszkania oraz prawo do uzyskania rozstrzygnięcia w rozsądnym, racjonalnym terminie. Tym samym chciałem podkreślić, że zdaniem Platformy Obywatelskiej cała procedura lustracyjna powinna pozostać na drodze sądowej, a nie, jak to jest w innych projektach przedłożonych Wysokiej Izbie, gdzie proponuje się prowadzenie tej procedury za pośrednictwem Instytutu Pamięci Narodowej. To rzecz ważna i będziemy podkreślać, będziemy argumentować w komisji, aby ta droga sądowa została utrzymana.

    Nowe brzmienie art. 3 poszerza katalog osób zobowiązanych do złożenia oświadczenia lustracyjnego. Dotyczy to między innymi członków korpusu dyplomatycznego i konsularnego, kierowników publicznych i niepublicznych szkół wyższych, dyrektorów przedsiębiorstw państwowych, redaktorów naczelnych dzienników i czasopism oraz rozgłośni radiowych i telewizyjnych, czyli osób, które mają zasadniczy wpływ na życie publiczne oraz kształtowanie opinii publicznej. Art. 7 ust. 1 określa natomiast organy, w których osoby zajmujące poszczególne stanowiska są zobowiązane do złożenia oświadczenia lustracyjnego. Konsekwencją zmiany brzmienia art. 8 ustawy o ujawnieniu pracy w organach bezpieczeństwa będzie nadanie każdej osobie publicznej, pomówionej o współpracę z organami, prawa do złożenia wniosku do sądu o przeprowadzenie postępowania zgodnie z art. 18a ust. 3 o ujawnieniu pracy w organach bezpieczeństwa, który stanowi, że sąd lustracyjny wszczyna postępowanie także w innych, uzasadnionych przypadkach.

    Zmiana brzmienia art. 19 ma na celu wprowadzenie jawności postępowania lustracyjnego. W demokratycznym państwie prawa zasadą jest jawność tego postępowania, jawność postępowania sądowego, a niejawność - tylko wyjątkiem. Obecne brzmienie przepisu art. 19 o ujawnieniu pracy w organach bezpieczeństwa oraz praktyka jego stosowania dowodzi, że w tym wypadku wyjątek stał się regułą, że nastąpiło odejście od jawności postępowania lustracyjnego. Konstytucja gwarantuje prawo do wyłączenia przed sądem jawności niektórych czynności dowodowych, a nawet całego postępowania lustracyjnego, które w ocenie sądu jest usprawiedliwione ze względu na moralność, bezpieczeństwo państwa i porządek publiczny. Oparcie procesu lustracyjnego o przepisy Kodeksu postępowania karnego szczegółowo potwierdza te gwarancje. Konsekwencją rozszerzenia zakresu obowiązywania ustawy o ujawnieniu pracy w organach bezpieczeństwa będzie kilkakrotny wzrost liczby spraw rozpatrywanych przez sądy lustracyjne. W celu zapobieżenia możliwym zatorom i komplikacjom wynikającym z braku dostatecznej liczby sędziów, sądów apelacyjnych mogących orzekać w postępowaniach lustracyjnych, znowelizowany art. 21 przewiduje możliwość orzekania w tych sprawach przez delegowanych sędziów sądów okręgowych.

    Kolejna nowelizacja dotyczy ustawy o ochronie informacji niejawnych. Konsekwencją nadania nowego brzmienia jest zrównanie tajnych współpracowników organów bezpieczeństwa działających po 19 lipca 1983 r. z tymi działającymi wcześniej. Obecnie dane identyfikujące współpracowników służby bezpieczeństwa po 19 lipca 1983 r., która weszła w życie na mocy ustawy z dnia 14 lipca 1983 r. o urzędzie ministra spraw wewnętrznych, były chronione tak samo, jak dane identyfikacyjne współpracowników Urzędu Ochrony Państwa i jego następców prawnych. Ta istniejąca niejasność prawna w praktyce chroniła takich współpracowników przed dostępem do danych na ich temat.

    Panie Marszałku! Wysoka Izbo! Odnosząc się do pozostałych projektów nowelizacji ustawy o zmianie ustawy o Instytucie Pamięci Narodowej, Platforma Obywatelska jest skłonna poprzeć propozycje dające możliwość partiom politycznym zasięgania w instytucie informacji na temat swoich członków oraz ujawnienia dokumentów o ewentualnej współpracy z UB i SB przez wszystkich, którzy chcą aktywnie uczestniczyć w życiu politycznym. Interesująca wydaje się propozycja nadania uprawnień IPN, aby mógł z urzędu wszczynać postępowanie w sprawie pomówienia narodu lub państwa polskiego, grupy polskich obywateli lub też osób indywidualnych, będących obywatelami polskimi, o udział i organizowanie lub odpowiedzialność za zbrodnie komunistyczne i nazistowskie. Również interesująca wydaje się propozycja rozszerzenia definicji zbrodni komunistycznych. Będziemy za tym, żeby doprowadzić do takiego rozszerzenia: wydawania zaświadczeń co do faktu istnienia w archiwach IPN dokumentów na temat osób ubiegających się o funkcje publiczne, wydłużenia okresu przedawnienia zbrodni komunistycznych, wprowadzenia klauzuli, że w działalności ustawowej IPN nie stosuje się przepisów o ochronie danych osobowych.

    Platforma uważa, że warta dalszych dyskusji i dalszej pracy jest propozycja, aby redaktor naczelny w imieniu dziennikarza wnioskował o dostęp do archiwów IPN. Tych rzeczy, tych zapisów jest wiele. Według Platformy Obywatelskiej wszystkie projekty powinny trafić do komisji i powinniśmy rozpocząć pracę nad nimi. Będziemy także proponować jako Platforma Obywatelska, żeby, doceniając rolę i wagę tych spraw, dotyczących poprawienia, nowelizacji tej ustawy, powołać komisję nadzwyczajną, która zajmie się wszystkimi projektami. Dziękuję bardzo. (Oklaski)

Przebieg posiedzenia